Akım korumalı priz adı piyasada üç farklı ürün için kullanılır: anlık gerilim darbesini sönümleyen aşırı gerilim koruyucu, gerilim bozulunca enerjiyi kesen voltaj koruyucu ve kaçak akımı algılayan priz ya da adaptör. Hangisini aldığınızı ürün etiketinden okuyun. Hiçbiri tesisattaki gevşek bağlantıyı ya da nötr kopukluğunu gidermez.
- Sıradan çoklu priz yalnız priz sayısını artırır; aşırı gerilime karşı koruma sağlamaz.
- Koruyucu yalnız kendisine takılı cihazları kapsar, evin geri kalanını kapsamaz.
- Kaçak akım algılayan bir adaptör, kendisinden önceki tesisatı izlemez.
- Gerilim sorunu sürekli tekrarlıyorsa nedeni tesisatta ya da beslemede aranır.
Akım korumalı priz adıyla hangi ürünler satılır?
Aramalarda akım koruma prizi, voltaj korumalı priz ve gerilim korumalı priz adları birbirinin yerine kullanılır. Oysa bu adlarla satılan ürünler aynı işi yapmaz. Bir kısmı şebekeden gelen kısa süreli gerilim darbesini sınırlar, bir kısmı gerilim belirli bir aralığın dışına çıkınca cihazın enerjisini keser, bir kısmı da kaçak akımı algılar.
Bazı ürünler bu özelliklerden birkaçını birlikte taşıyabilir. Kutunun önündeki koruma yazısı tek başına yeterli bilgi vermez; ürünün neye karşı koruduğu teknik etiketinde ve kullanım kılavuzunda yazar. Aşağıdaki tablo üç türü yan yana gösterir.
| Ürün türü | Neye tepki verir? | Ne yapar? | Neyi yapmaz? |
|---|---|---|---|
| Aşırı gerilim koruyucu (darbe sönümleyici) | Şebekeden gelen kısa süreli gerilim darbesi | Darbenin cihaza ulaşan kısmını sınırlar | Sürekli düşük ya da yüksek gerilimi düzeltmez, kaçak akımı algılamaz |
| Voltaj (gerilim) koruyucu | Gerilimin ürünün izin verdiği aralığın dışına çıkması | Takılı cihazın enerjisini keser, gerilim düzelince ürüne göre yeniden verir | Gerilimi düzeltmez, nedenini ortadan kaldırmaz |
| Kaçak akım korumalı adaptör ya da priz | Giden ve dönen akım arasındaki fark | Fark algılanınca takılı cihazın enerjisini keser | Kendisinden önceki hatları ve diğer prizleri izlemez |
Aşırı gerilim koruyucu nasıl çalışır?
Aşırı gerilim, şebeke geriliminin çok kısa bir süre için normalin üzerine çıkmasıdır. Yakına düşen yıldırım, şebekedeki anahtarlama işlemleri ya da büyük yüklerin devreye girip çıkması bu tür darbelere yol açabilir. Darbe kısa sürse de elektronik kartlara zarar verebilir.
Bu koruyucularda darbeyi sınırlamak için kullanılan elemanlardan biri varistördür (metal oksit varistör, MOV). Varistör normal gerilimde neredeyse hiç akım geçirmez; gerilim belirli bir eşiği aşınca iletken hale gelir ve darbenin cihaza ulaşan kısmını sınırlar. Darbe geçince yeniden eski durumuna döner.
Varistör zamanla yıpranır mı?
Varistör her darbede bir miktar enerji karşılar ve zamanla yıpranabilir. Bu yüzden koruyucunun bir gün koruma özelliğini yitirmiş olması mümkündür; ürün priz olarak çalışmaya devam ettiği için bu durum dışarıdan fark edilmeyebilir. Bazı ürünlerde koruma durumunu gösteren bir ışık bulunur; ışığın ne anlama geldiği kullanım kılavuzunda yazar.
Normal çoklu priz ile koruyucu priz arasındaki fark nedir?
Dışarıdan bakınca ikisi de bir duvar prizini birkaç prize çoğaltır. Eaton'ın çoklu priz seçim rehberine göre sıradan çoklu prizler aşırı gerilime ve hat parazitine karşı koruma sağlamaz. Aşırı gerilim koruyucular ise priz çoğaltmanın yanında cihazları bir anda bozabilecek ya da zamanla yıpratabilecek gerilim darbelerine karşı korumayı amaçlar.
Yani her çoklu priz koruyucu değildir. Bir ürünün aşırı gerilim koruması olup olmadığını görünüşünden değil, etiketinden anlarsınız. Uzatma ve çoklu prizlerin güvenli kullanımını uzatma kablosu ve çoklu priz rehberi ayrıntılı anlatır.
Voltaj korumalı priz düşük ve yüksek gerilimde ne yapar?
Voltaj koruyucu, gerilimin ürün için ayarlanmış aralığın altına düşmesini ya da üstüne çıkmasını izler. Gerilim bu aralığın dışına çıkınca takılı cihazın enerjisini keser; gerilim normale dönünce enerjiyi ürüne göre bir bekleme sonrasında yeniden verir. Aralık ve bekleme süresi üründen ürüne değişir, etiket ve kılavuzda yazar.
Bu ürün cihazı bozuk gerilimde çalıştırmamaya yardım eder, ama gerilimin neden bozulduğunu ortadan kaldırmaz. Gerilim düşmesi tesisattaki bir arızadan kaynaklanabilir. Ortaköy'de bir konutta kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu; incelemede hattın nötrünün kopuk olduğu, nötrün yan priz hattından alındığı ve yük binince gerilimin 60 V civarına düştüğü görüldü. Sorunlu linye yenilendi, nötr panodan kendi hattıyla çekildi; röle yeniden devrede kalmaya başladı.
Böyle bir durumda prize takılan bir koruyucu yalnız cihazı kapatırdı; sorunu çözen, hattın onarılmasıydı.
Kaçak akım koruması olan priz, panodaki röleyle aynı işi yapar mı?
Aşırı gerilim ve voltaj koruyucularında, etiketinde ayrıca yazmıyorsa kaçak akım algılama bulunmaz. Kaçak akım, akımın gitmesi gereken yol dışında, örneğin bir cihaz gövdesi ya da insan vücudu üzerinden toprağa akmasıdır. Panodaki kaçak akım rölesi (RCD) giden ve dönen akım arasındaki farkı izler ve fark algılandığında enerjiyi keser; görevi insanları elektrik çarpmasına karşı ek olarak korumaktır.
Piyasada içinde kaçak akım algılama bulunan priz ve adaptörler de satılır. Bunlar ayrı bir ürün türüdür ve yalnız kendilerine takılı cihaz tarafını izler; duvar prizine kadar gelen hatları, diğer odaları ve sabit bağlı cihazları kapsamaz. Prize takılan kaçak akım adaptörü yalnız kendisine takılı cihazı izler, panodaki kaçak akım rölesinin yerine geçmez; tesisatın kaçak akım korumasını ustanıza değerlendirtin.
Panodaki rölenin TEST düğmesi, Schneider Electric'in rutin kontrol kılavuzunda anlatıldığı gibi rölenin kaçak varlığında açıp açamadığını kontrol etmeye yarar. Bu kontrolün nasıl ve hangi koşulda yapılacağını kaçak akım rölesi test butonu rehberinde bulabilirsiniz.
Kaçak akım korumalı adaptör tesisattaki kaçağı çözer mi?
Çözmez. Adaptör yalnız kendisine takılı cihazda bir fark algılarsa o cihazın enerjisini keser. Halkalı'da bir dairede hem kaçak akım rölesi hem sigorta atıyordu; pano ve tesisat grupları incelenip ölçümler yapıldığında kaynağın su ve nem alan balkon prizi olduğu anlaşıldı. Balkona nemli yere uygun priz yapıldı ve kablolar su almayacak şekilde yeniden uygulandı; arıza çözüldü. Bu tür bir arıza prize takılan bir ürünle değil, tesisatın kendisinde giderilir.
Koruyucu priz bütün evi korur mu?
Hayır. Prize takılan bir koruyucu yalnız kendisine bağlı cihazları kapsar. Aynı evde başka bir prize takılı ya da sabit bağlı bir cihaz bu korumadan yararlanmaz. Yüksek enerjili bir darbede tek bir priz koruyucusunun karşılayabileceği enerji de sınırlıdır.
Tesisat düzeyindeki aşırı gerilim koruması kademeli düşünülür. Aşırı gerilim koruma cihazlarının (SPD) türlerini anlatan Schneider Electric açıklamasında hassas yükün yakınındaki kademe (Tip 3), panodaki Tip 2 korumayı tamamlayan bir ek olarak anlatılır. Panoda hangi kademenin gerektiği binanın beslemesine ve yıldırımdan korunma durumuna göre belirlenir; panodaki kademelerin nasıl seçildiğini parafudr ve aşırı gerilim koruması rehberi anlatır.
Buzdolabı ve diğer cihazlar için koruyucu nasıl seçilir?
Önce cihazınızı neye karşı korumak istediğinize karar verin: anlık darbeye mi, gerilimin düşüp yükselmesine mi? Sonra ürünün etiketindeki akım ya da güç değerinin bağlayacağınız cihazınkinden düşük olmadığına bakın. Etiketinde 1500 W yazan bir cihaz 230 V'ta yaklaşık 6,5 A çeker (I = P / U); koruyucunun etiket akımı bunun altında olmamalıdır.
Buzdolabı gibi sürekli çalışan bir cihazı uzatma kablosu üzerinden kalıcı olarak beslemeyin. ABD tüketici güvenliği kurumu CPSC'nin kontrol listesinde uzatma kablolarının kalıcı kullanımda sabit tesisat kadar güvenli olmadığı belirtilir; ihtiyaç olan yere yeni priz yapılması ya da cihazın prize yaklaştırılması önerilir. Bir koruyucu kullanacaksanız uzatmasız, doğrudan duvar prizine takılan bir model daha uygun olur.
Aşırı gerilim koruyucularının bir kısmı darbeyi koruma iletkeni üzerinden yönlendirir; ürün belgesi topraklı bir prizde kullanılmasını isteyebilir. Prizinizin topraklı olup olmadığını topraklı priz rehberinden ayırt edebilirsiniz.
Gerilim sorunları sürüyorsa ne yapmalı?
Lambalar zaman zaman sönükleşiyor, cihazlar güçsüz çalışıyor ya da bir koruyucu tekrar tekrar enerjiyi kesiyorsa sorunun kaynağı prizden çok hattın kendisi ya da besleme olabilir. Daha fazla koruyucu almak yerine tesisatın kontrol ettirilmesi gerekir. Bu kontrolde usta panodaki bağlantıları ve besleme gerilimini yerinde değerlendirir.
Tesisattaki gerilim ve bağlantı sorunları hakkında bilgi ve teklif için elektrik arıza servisi sayfasına bakabilirsiniz. Ustayı çağırmadan önce aşağıdaki gözlemleri not etmeniz arızanın anlatılmasını kolaylaştırır.
- Sorunun hangi odalarda ve hangi cihazlar çalışırken ortaya çıktığını not edin.
- Koruyucunun enerjiyi kestiği saatleri ve ışık göstergesinin durumunu yazın.
- Prizde ya da fişte ısınma, kararma, erime ya da yanık kokusu görürseniz o prizi kullanmayın; fişi yalnız prizde ve fişte erime, kararma görünmüyorsa ve duman yokken çekin.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa hiçbir şeye dokunmadan önce uzaklaşın ve 112'yi arayın.
Bu konudaki işlerimiz
Ortaköy'de kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu: nötr ve linye arızası giderildi
Kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu. Kaçak akım pensi hatta 73,7 mA gösterdi; hattın nötrünün kopuk olduğu ve nötrün yan priz hattından alındığı tespit edildi. Sorunlu linye yenilendi, nötr panodan kendi hattıyla çekildi; tekrar ölçümde kaçak normal seviyeye döndü.
İşin tamamını inceleyin → — Ortaköy'de kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu: nötr ve linye arızası giderildi
Halkalı'da hem kaçak akım hem sigorta atıyordu: kaynak nem alan balkon prizi
Pano ve tesisat grupları tek tek incelendi, ölçümler yapıldı; sorunun balkondaki prizin su ve nem almasından kaynaklandığı anlaşıldı. Balkona nemli yere uygun priz takıldı, kablolar su almayacak şekilde yeniden yapıldı.
İşin tamamını inceleyin → — Halkalı'da hem kaçak akım hem sigorta atıyordu: kaynak nem alan balkon priziSık sorulan sorular
Kaçak akım korumalı priz ile akım korumalı priz aynı şey mi?
Hayır. Aşırı gerilim ya da voltaj koruyucu olarak satılan ürünler, etiketinde yazmıyorsa kaçak akımı algılamaz. Kaçak akım algılayan priz ve adaptörler ayrı bir üründür ve yalnız kendilerine takılı cihaz tarafını izler. Ürünün neye karşı koruduğunu etiketinden okuyun.
Voltaj korumalı priz ne zaman enerjiyi keser?
Gerilim, ürünün izin verdiği alt ya da üst sınırın dışına çıktığında takılı cihazın enerjisini keser. Gerilim düzelince enerjiyi bir bekleme sonrasında yeniden verir. Bu sınırlar ve bekleme süresi üründen ürüne değişir; değerler etikette ve kullanım kılavuzunda yazar.
Her çoklu priz aşırı gerilime karşı korur mu?
Hayır. Sıradan çoklu priz yalnız priz sayısını artırır, gerilim darbesini sınırlayan bir eleman taşımaz. Aşırı gerilim koruması olan ürünlerde bu özellik etikette ayrıca belirtilir. Görünüşü benzer iki ürünün koruma özelliği farklı olabilir.
Buzdolabı için koruyucu priz kullanılır mı?
Kullanılabilir; ancak koruyucunun etiket akımı buzdolabının değerinden düşük olmamalı ve uzatmasız, doğrudan duvar prizine takılan bir model seçilmelidir. Buzdolabını uzatma kablosuyla kalıcı olarak beslemeyin; prize yetişmiyorsa yakına yeni priz yapılması için ustanıza danışın.
Koruyucu priz yıldırıma karşı korur mu?
Tek başına korumaz. Priz koruyucusu hassas cihazın yakınındaki son kademedir ve karşılayabileceği enerji sınırlıdır. Yüksek enerjili darbelerde panodaki aşırı gerilim koruması ve binanın yıldırımdan korunma durumu belirleyicidir; bunların ihtiyacı binaya göre değerlendirilir.
Kaynaklar
- Eaton rehberi: Eaton: Power strip buying guide
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider CA9UG000E: Routine operating checks of residual current devices
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric EIG — Surge protection device types
- ABD CPSC güvenlik listesi: US CPSC — Home Electrical Safety Checklist
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında