Kontaktör nedir, ne işe yarar ve nasıl çalışır?

Kısa cevap

Kontaktör, bobinine gelen kumanda sinyaliyle motor, ısıtıcı ya da aydınlatma grubu gibi güç devrelerini açıp kapatan elektromanyetik anahtardır. Bobin enerjilenince oluşan manyetik çekim kontakları kapatır, enerji kesilince yay onları açar. Tek başına kısa devreye ya da aşırı yüke karşı koruma yapmaz; bu iş devre kesici ve termik röle gibi ayrı cihazlarındır.

Kumanda rölesiyle aynı elektromanyetik mantıkla çalışır, ama güç devresindeki büyük akımları anahtarlamak için yapılır.
Yardımcı kontaktör kumanda devresinde çalışan ayrı bir kontaktördür; yardımcı kontak bloğu ise ana kontaktörün üzerine eklenen ek kontaklardır.
Kararsız çekmede düşük gerilim ve kumanda devresindeki zayıf temas olası nedenler arasındadır.
Kontaktör arızasının teşhisi ve onarımı nitelikli elektrik personelinin işidir.

Kontaktör nedir ve panoda hangi işi görür?

Schneider Electric'in anahtarlama cihazları tanımında kontaktör, bobinle kumanda edilen bir anahtarlama cihazı olarak geçer. Yani güç devresini bir kolla ya da düğmeyle doğrudan değil, bobinine gönderilen küçük bir kumanda sinyaliyle açıp kapatır. Bu sinyal bir başlat–durdur butonundan, zaman saatinden, termostattan ya da otomasyon sisteminden gelebilir.

Elektrik panosu gelen beslemeyi ayrı devrelere dağıtır; kontaktör bu devrelerden birinin uzaktan ya da otomatik olarak açılıp kapanması gerektiğinde devreye girer. Pompa ve fan gibi motorlu yükler, merkezi aydınlatma grupları ve elektrikli ısıtıcılar bu tür devrelere örnektir. Motorların toplu yönetildiği yerlerde kontaktörler motor kumanda panolarında bir arada durur.

Özellik	Kumanda rölesi	Kontaktör
Anahtarladığı devre	Kumanda ve sinyal devreleri	Motor, ısıtıcı ve aydınlatma grubu gibi güç devreleri
Kontak yapısı	Küçük akımlar için	Yük akımını ve açma kapamadaki arkı karşılayacak biçimde
Kumanda biçimi	Bobinle	Bobinle
Kısa devre ve aşırı yük koruması	Yapmaz	Yapmaz; koruma devre kesici ve termik röle gibi ayrı cihazların işidir

Kumanda rölesi ile kontaktör arasındaki fark nedir?

İkisi de aynı elektromanyetik ilkeyle çalışır: bobin enerjilenir, kontaklar konum değiştirir. Ayrım, kontakların hangi akımı anahtarlamak için yapıldığındadır. Kumanda rölesi, kumanda ve sinyal devrelerindeki küçük akımlar içindir; kontaktörün güç kontakları ise yükün çektiği akımı açıp kapatacak ve bu sırada oluşan arkı söndürecek biçimde yapılır.

Bu yüzden biri diğerinin yerine kullanılmaz. Akım değeri yükü karşılamayan bir rölenin kontakları aşırı ısınabilir, yapışabilir ya da eriyebilir. Hangi elemanın hangi devreye uygun olduğu yükün akımına ve ürün belgesindeki değerlere göre belirlenir.

Bobin ve manyetik çekimle kontaktör nasıl çalışır?

Kontaktörün içinde bir bobin, bobinin çektiği hareketli bir demir parça ve bu parçaya bağlı kontaklar bulunur. Kumanda devresi bobine uygun gerilimi verdiğinde oluşan manyetik alan hareketli parçayı çeker, güç kontakları kapanır ve akım yüke geçer.

Bobinin enerjisi kesilince manyetik çekim kaybolur ve yay hareketli parçayı geri iterek kontakları açar. Böylece küçük akımlı bir düğme ya da otomasyon çıkışı, kendisinden çok daha büyük akım çeken bir yükü yönetebilir. Kumanda devresi ile güç devresinin ayrı olması da bu düzenin temelidir.

Sessiz kontaktör nedir, nerede tercih edilir?

Kontaktör çekip bırakırken bir tık sesi çıkarır; bazı tiplerde çekili kalırken uğultu da duyulabilir. Sanayi panosunda bu ses fark edilmeyebilir, ama konutta, otelde ya da hastanede yaşam alanına yakın duran bir panoda rahatsız edici olabilir.

Sessiz kontaktör olarak sunulan ürünler bu sesi azaltacak biçimde tasarlanır; sesin hangi yöntemle azaltıldığı ürüne göre değişir ve ürün belgesinden öğrenilir. Sessiz tipe geçmek, kararsız çalışan bir kontaktörün nedenini gidermez; önce sesin kaynağı bulunur.

Yardımcı kontaktör ile yardımcı kontak bloğu nasıl ayrılır?

Yardımcı kontaktör, güç taşımak için değil kumanda devresinde çalışmak için kullanılan küçük bir kontaktördür. Bir sinyali birden çok devreye çoğaltmak, iki işlemin aynı anda olmasını engelleyen kilitlemeyi kurmak ya da bir sinyal lambasını yakmak gibi kumanda işlerini üstlenir.

Yardımcı kontak bloğu ise ayrı bir kontaktör değildir; ana kontaktörün üzerine eklenen ve onunla birlikte hareket eden ek kontaklardır. Ana kontaktörün çekip çekmediğini başka bir devreye ya da bir göstergeye bildiren bu bloktur. İki parça benzer adlar taşısa da biri kendi bobini olan ayrı bir cihaz, diğeri ana kontaktörün eklentisidir.

Kilitlemenin bir örneği motor yol vermede görülür. Schneider Electric'in yıldız-üçgen yol verici kurulum kılavuzunda yıldız ve üçgen kontaktörlerinin mekanik ve elektriksel olarak birbirine kilitlendiği anlatılır; bu kilitlemenin nasıl kurulacağı projeye ve kullanılan ürüne göre belirlenir. Bu düzenin mantığını yıldız üçgen bağlantı rehberinde, diğer seçenekleri motor yol verme yöntemleri rehberinde anlattık.

Kontaktör tek başına koruma sağlar mı?

Sağlamaz. Kontaktör kendisine gelen komuta göre devreyi açıp kapatır; kısa devre ya da aşırı yük olduğunda bunu kendiliğinden algılayıp devreyi kesmek onun görevi değildir. Anahtarlama ile korumayı aynı şey saymak, panoda koruma elemanı eksik bırakmanın yolunu açar.

Schneider Electric'in temel motor koruma şemasında devre kesici, kontaktör ve termik röle birlikte kullanılır ve bu, motoru korumanın olası yollarından biri olarak anlatılır. Bu örnek düzende kısa devreye karşı devre kesici, aşırı yüke karşı termik röle görev yapar; termik röle aşırı yükü algılayınca kontaktörün bırakmasını sağlayarak motoru durdurur.

Her motorda bu üç cihazın ayrı ayrı bulunması gerekmez; düzen projeye ve seçilen ürünlere göre değişir. Koruma elemanlarının seçimini TMŞ ve kompakt şalter ile termik röle ve motor koruma şalteri rehberlerinde ayrıca ele aldık.

Kontaktör neden tam çekmez?

Bobin, hareketli parçayı sıkıca tutabilmek için yeterli gerilime ihtiyaç duyar. Schneider Electric'in bobin gerilimi soru-cevabı, belirtilen çalışma aralığının altındaki gerilimde manyetik kuvvetin kontakları sıkıca kapalı tutmaya yetmeyebileceğini açıklar. Bu durumda kontaktör tam çekmeyebilir ya da çekip bırakabilir.

Aynı üreticinin kontaktör titreşimi üzerine notu, kararsız çekip bırakmayı kumanda devresindeki zayıf temas, kumanda sinyalini veren elemanın kendisinin kararsız çalışması ve düşük gerilimle ilişkilendirir. Motor kumanda merkezi sorun giderme tablosu da kumanda devresindeki kötü teması ve düşük gerilimi olası nedenler arasında sayar. Bunlar olası nedenlerdir; hangisinin geçerli olduğu yerinde kontrolle anlaşılır.

Pano içinden gelen titreme ya da zırıltı sesi kararsız çalışmanın belirtisi olabilir, ama her ses arıza demek değildir. Sesin ve yapışık kalan kontakların ayrıntısını kontaktörün ses yapması ve yapışık kalması rehberinde ele aldık. Pano bakım ve onarımı hakkında bilgi ve teklif için pano hizmetleri sayfasına bakabilirsiniz.

Hangi cihazın ya da motorun çalışmadığını ya da kesik kesik çalıştığını not edin.
Sesin ya da kararsızlığın ne zaman başladığını ve hangi durumda tekrarlandığını yazın.
Pano kapağını açmadan, dışarıdan fark ettiğiniz ısınma, kararma ya da kokuyu ustaya anlatın.
Aynı anda başka cihazlarda da çalışma sorunu olup olmadığına bakın.

Kontaktör arızasında sizin sınırınız nerede biter?

Kontaktör pano içinde, enerjili baralar ve kablo uçlarıyla aynı bölmede durur. HSE'nin elektrik güvenliği soru-cevap sayfası, enerjili elektrik ekipmanında çalışmanın hiçbir zaman tam güvenli olmadığını vurgular. Schneider Electric'in motor kumanda merkezi belgesi de o ekipmanın kurulum ve servisini yalnız nitelikli elektrik personeline bırakır.

Arıza teşhisi ölçüm ve enerji altında güvenli çalışma prosedürü gerektirir; bu iş yalnız nitelikli elektrik personelinindir. Sizin güvenle yapabileceğiniz şey, gördüğünüzü ve duyduğunuzu doğru anlatmaktır. Panodan duman, alev ya da yoğun yanık kokusu geliyorsa panoya yaklaşmayın; önce uzaklaşın ve 112'yi arayın.

Sık sorulan sorular

Kontaktör ne demek?

Kontaktör, bir güç devresini uzaktan ya da otomatik olarak açıp kapatmaya yarayan bobinli elektromekanik anahtardır. Elle çevrilen bir şalterden farkı, konumunu bobinine gelen kumanda sinyaline göre değiştirmesidir. Motor, ısıtıcı ve aydınlatma grubu gibi yüklerin bir düğmeden ya da otomasyondan yönetilmesini sağlar.

Kontaktör nerede kullanılır?

Bir yükün uzaktan, zamana bağlı ya da otomatik olarak çalıştırılıp durdurulması gereken yerlerde kullanılır. Pompa ve fan motorlarının kumandası, merkezi aydınlatma grupları, elektrikli ısıtıcılar ve motor kumanda panoları bunun örnekleridir. Hangi devrede kontaktör kullanılacağına proje ve yükün özellikleri karar verir.

Kontaktör nasıl bağlanır?

Kontaktörde yükü taşıyan güç devresi ile bobini besleyen kumanda devresi ayrıdır. Hangi kontağın hangi hatta bağlanacağı ve bobinin hangi gerilimle besleneceği projeye ve ürün belgesine göre belirlenir. Bu iş enerji kesilip güvenli çalışma koşulları sağlandıktan sonra nitelikli elektrikçinin işidir; teslimde kumanda şemasını ve devrenin denendiğini sorabilirsiniz.

Yardımcı kontaktör ile yardımcı kontak aynı şey mi?

Değildir. Yardımcı kontaktör kendi bobini olan ve kumanda devresinde sinyal çoğaltma ya da kilitleme gibi işler gören ayrı bir cihazdır. Yardımcı kontak ise ana kontaktöre eklenen ve onunla birlikte açılıp kapanan ek kontaklardır; ana kontaktörün durumunu başka bir devreye bildirmek için kullanılır.

Kontaktör ses yapıyorsa kullanmaya devam edebilir miyim?

Her ses arıza anlamına gelmez, ama yeni başlayan, artan ya da ısınma ve kokuyla birlikte gelen bir sesi ustaya bildirin; nedeni yerinde kontrolle anlaşılır. Pano kapağını açıp kontaktöre dokunmayın. Panodan duman, alev ya da yoğun yanık kokusu geliyorsa önce uzaklaşın ve 112'yi arayın.

Kaynaklar

Gökhan Ateşalp

Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı

Masal Elektrik hakkında