Elektrik şalter çeşitleri, panoda koruma yapanlar ve yalnız anahtarlama yapanlar olarak ikiye ayrılır. Otomatik sigorta, TMŞ ya da kompakt şalter ve NH bıçaklı sigorta aşırı akımda kendi değerine göre devreyi keser; kaçak akım rölesi ise artık akımı izler. Yük ayırıcı ve pako şalter devreyi elle açıp kapatır, arızada kendiliğinden açmaz.
- Sigorta kabloyu ancak değeri o kabloya uygunsa korur.
- Kaçak akım rölesi aşırı akımda ve faz–nötr kısa devresinde açmaz.
- Her kompakt şalter termik-manyetik değildir; bir kısmı elektronik açtırmalıdır.
- NH bıçaklı sigorta kesme sonrası yeniden kurulmaz, değiştirilir.
Panoda hangi elektrik şalter çeşitleri bulunur?
Schneider Electric'in dağıtım panolarını anlatan sayfası, panonun işini gelen beslemeyi ayrı devrelere bölmek olarak tarif eder. Bu bölünmenin her noktasında bir şalter ya da sigorta durur; bir arızada yalnız ilgili çıkışın açması da kademeler arasındaki seçicilik düzenine bağlıdır. Bir elektrik panosunda hangi elemanların bulunacağı yapıya, yüke ve projeye göre değişir.
Halk arasında bunların hepsine şalter denir ama işleri farklıdır. Ayrımı yapmanın kısa yolu iki soru sormaktır: eleman arızada kendiliğinden açıyor mu, açıyorsa neye bakarak açıyor? Aşağıdaki tablo bu iki soruya göre kurulmuştur.
| Eleman | Ne yapar | Arızada kendiliğinden açar mı? |
|---|---|---|
| Otomatik sigorta | Kendi değerine göre açar; bağlı olduğu linyeyi, değeri kabloya uygunsa aşırı yüke ve kısa devreye karşı korur | Evet, kendi değerine göre |
| Kaçak akım rölesi | Giden ve dönen akım arasındaki farkı (artık akımı) izler | Evet, kaçakta; aşırı akımda açmaz |
| TMŞ ya da kompakt şalter | Kendi ayarına göre açar; bağlandığı çıkışı, ayarı kabloya uygunsa aşırı yüke ve kısa devreye karşı korur | Evet, termik-manyetik ya da elektronik açtırmayla |
| NH bıçaklı sigorta | Eriyen bir elemanla devreyi keser | Evet, eleman eriyerek; sonra değiştirilir |
| Yük ayırıcı | Devreyi yük altında açıp kapatır | Hayır |
| Pako şalter | Devreyi döner kolla açıp kapatır | Hayır |
Otomatik sigorta ve kaçak akım rölesi neyi korur?
Otomatik sigorta (MCB), bağlı olduğu linyeden geçen akım kendi değerini aştığında açar. Kabloyu koruyup korumadığı ise bu değerin kablonun kesitine uyup uymadığına bağlıdır: kesitine göre büyük seçilmiş bir sigorta, ısınan kabloyu fark etmeden çalışmayı sürdürebilir. Bu elemanların bir konut panosunda nasıl dizildiğini ev elektrik panosu rehberinde görebilirsiniz.
Kaçak akım rölesi başka bir şeye bakar: hattan giden ve dönen akımın farkına. Bu yüzden aşırı yükte ve faz ile nötr arasındaki kısa devrede açmaz; o arızalar sigortanın konusudur. Faz iletkeni toprağa ya da metal bir gövdeye değdiğinde hangi elemanın devreyi keseceğini ise tesisatın topraklama düzeni belirler.
Sigorta değeriyle kablonun uyuşmamasının nereye varabileceğini Nişantaşı'ndaki bir parfümeri mağazası gösteriyor. Orada pano içeriden yanmıştı; üç hat taşıyabileceğinden fazla akım çektiği için ısınmış, sigortaların amperi hatlara uymadığından da hiçbiri atmamıştı. Pano uygun sigorta ve elemanlarla yeniden yapıldı, klimalara panodan ayrı yeni hatlar çekildi.
TMŞ ile kompakt şalter aynı şey mi?
TMŞ, termik-manyetik şalterin kısaltmasıdır: bimetal bölüm uzun süren aşırı yükü, elektromanyetik bölüm kısa devre akımını algılayarak devreyi keser. Schneider Electric'in devre kesici standartları ve yapısı sayfası bu iki mekanizmayı termik-manyetik açtırma biriminin parçaları olarak anlatır ve elektronik açtırma birimini ayrı bir seçenek olarak sayar.
Kompakt şalter ise gövde yapısını anlatan bir addır: kalıplı gövdeli bu kesicilerin bir kısmı termik-manyetik, bir kısmı elektronik açtırmalıdır. Kompakt adı tek başına cihazın termik-manyetik olduğunu göstermez; türü etiketinden ve belgesinden okunur. Kesme kapasitesi, ayar değerleri ve seçim ölçütleri TMŞ ve kompakt şalter seçimi rehberinde ele alınıyor.
Eriyen sigortadan farkı, atınca değiştirilmeden yeniden kurulabilmesidir; ancak bir kısa devreden sonra yeniden kurma kararı ustanındır. Ümraniye'deki bir işletmede kısa devre ve kaçak akım arızası bulunmuş, işletmenin ana TMŞ'si değiştirilmişti.
Yük ayırıcı ve pako şalter koruma yapar mı?
Yük ayırıcı, devreyi normal yük altında açıp kapatmak için yapılır. Yük akımı altında açarken bir ark oluşur; cihaz bu arkı söndürecek biçimde tasarlanmıştır. Schneider Electric'in anahtarlama cihazlarını tanıtan sayfası ise yük ayırıcının denetlediği devreyi korumadığını belirtir: aşırı yükte ya da kısa devrede kendiliğinden açmaz.
Bu yüzden yük ayırıcının bulunduğu bir hatta korumayı başka bir eleman üstlenir; bu bir sigorta ya da devre kesici olabilir. Sigortalı yük ayırıcıda ikisi aynı gövdede bulunur.
Pako şalter de bir anahtarlama elemanıdır: döner kolla devreyi açar, kapatır ya da konum değiştirir ve arızada kendiliğinden açmaz. Bir makine panosunda ya da aydınlatma grubunda gördüğünüz döner anahtar, o hattın korumasını tek başına sağlamaz.
NH bıçaklı sigorta otomatik şalterden nasıl ayrılır?
NH bıçaklı sigorta, bıçak biçimli uçlarıyla yuvasına oturan ve içinde eriyen bir eleman taşıyan sigortadır. Arıza akımında bu eleman erir ve devreyi keser; sigorta bundan sonra kullanılamaz, yenisiyle değiştirilir. Otomatik sigorta ve TMŞ ise atınca değiştirilmeden yeniden kurulabilir.
NH sigortanın değeri sabittir, ayar düğmesi yoktur. Hangi değerin hangi hatta kullanılacağı ve yuvanın nasıl seçileceği proje işidir. Sigortayı yuvasından çıkarmak ya da değiştirmek ustaya bırakılır; kendiniz dokunmayın.
Şalter attığında güvenli sınırınız nerede biter?
İngiltere'nin iş güvenliği kurumu HSE, elektrik güvenliği soru-cevap sayfasında enerji altındaki ekipmanda çalışmanın hiçbir zaman tamamen güvenli olmadığını vurgular. Şalterlerin arkasında enerjili bağlantılar bulunur; bir elemanın türünü öğrenmek için bile kapağı açmak gerekmez, ön yüzdeki etiket ve ustanız bunu söyler.
Atan bir şalter karşısında sizin sınırınız uyarı kutusundaki iki adımla biter; ayar, bağlantı ve parça değişimi ustanın işidir. Panoda ısınma ya da yanık izi görüyorsanız olası nedenleri pano ısınması ve yanması rehberinde bulabilirsiniz.
Pano yenileme hakkında bilgi ve teklif için pano hizmetleri sayfasına bakabilirsiniz.
Bu konudaki işlerimiz
Ümraniye'de işletmede ana TMŞ değişimi, kısa devre ve kaçak akım arızası
İşletmede kısa devre ve kaçak akım arızası bulundu; ana TMŞ (kompakt şalter) değiştirildi.
İşin tamamını inceleyin → — Ümraniye'de işletmede ana TMŞ değişimi, kısa devre ve kaçak akım arızası
Nişantaşı'nda parfümeri mağazasında içeriden yanan pano yenilendi
İşletmenin bir bölümünde elektrik yoktu. Pano içeriden yanmıştı: üç hat aşırı akım taşıyıp ısınmış, sigorta amperleri hatlara uygun olmadığı için atmamıştı. İki klima hattı odadaki prizlerden alınmıştı. Pano uygun sigorta ve elemanlarla yeniden yapıldı, klimalara panodan ayrı hatlar çekildi.
İşin tamamını inceleyin → — Nişantaşı'nda parfümeri mağazasında içeriden yanan pano yenilendiSık sorulan sorular
Kompakt şalter ne işe yarar?
Kompakt şalter, kalıplı gövdeli bir devre kesicidir. Bağlandığı çıkışı ya da pano girişini aşırı yüke ve kısa devreye karşı korur, ayrıca elle açıp kapatılabilir. Açtırma birimi modele göre termik-manyetik ya da elektronik olabilir. Hattı aşırı yükten ancak açma değeri kabloya uygun seçildiyse korur.
Kompakt şalter neden atar?
Kompakt şalter, üzerinden geçen akım kendi açma değerini aştığında atar; termik-manyetik modellerde uzun süren aşırı yükte bimetal, kısa devrede manyetik bölüm devreyi keser. Atma bir arızayı gösterebilir ama cihazın kendisi de neden olabilir. Neden yerinde kontrolle anlaşılır; yeniden kurma kararı ustanındır.
Sigortalı yük ayırıcı nedir?
Sigortalı yük ayırıcı, yük altında açıp kapatabilen bir ayırıcı ile eriyen sigortaları aynı gövdede birleştirir. Normal işletmede devreyi elle açıp kapatmaya yarar; aşırı akım ya da kısa devrede devreyi kesen içindeki sigortalardır. Sigortaların değiştirilmesi ve hangi değerin kullanılacağı ustanın işidir.
Pako şalter ile yük ayırıcı aynı mı?
İkisi de koruma yapmayan anahtarlama elemanıdır ama yapıları ve kullanım yerleri farklıdır. Pako şalter döner kolla birden çok konum arasında geçiş yapabilen bir anahtardır; yük ayırıcı ise bir hattı yük altında açıp kapatmak için yapılır. Hangisinin kullanılacağı hattın akımına ve işletme ihtiyacına göre projede belirlenir.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric EIG — Ana, alt ve son dağıtım panoları
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric Electrical Installation Guide: elementary switching devices
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric Electrical Installation Guide — Standards and description of circuit breakers
- İngiltere HSE açıklaması: UK HSE — Electrical safety FAQ
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında