Çamaşır makinesi elektrik çarpıyor, buzdolabı ya da musluk karıncalanma yapıyorsa gövdeye gerilim geliyor demektir; nedeni cihazdaki bir yalıtım hatası, koruma iletkeninin olmaması ya da kopması veya prizde nötr ile toprağın yanlış birleştirilmesi olabilir. Cihaza tekrar dokunmayın ve kullanmayı bırakın. Biri çarpıldıysa önce 112'yi arayın; enerji kesilmeden ona eldivenle ya da bezle bile dokunmayın.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa önce uzaklaşın ve 112'yi arayın.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız cihazın bağlı olduğu hattın sigortasını indirin.
- Cihazı başka prize, uzatmaya ya da ara fişe takarak denemeyin.
- Kaçak akım rölesinin atmamış olması tehlike olmadığını göstermez.
Cihaz gövdesi neden elektrik çarpar?
Çamaşır makinesi, buzdolabı ve fırın gibi metal gövdeli cihazlarda gövde normalde gerilimsizdir. İçerideki gerilimli parçalar yalıtımla gövdeden ayrılır; gövde de koruma iletkeniyle, yani prizdeki toprak kontağına giden iletkenle (PE) topraklamaya bağlanır; bu bağlantıya koruma topraklaması denir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın bakım usul ve esaslarında koruma topraklamasının amacı, normalde akım taşımayan metal bir bölümü topraklayıp insanları tehlikeli dokunma gerilimine karşı korumak olarak açıklanır.
Bu düzende bir arıza olursa akım koruma iletkeni üzerinden akar ve panodaki koruma devreyi kesebilir. Karıncalanma hissi ise gövdeye gerilim geldiğini ve bu gerilimin vücudunuz üzerinden bir yol bulduğunu gösterir. Topraklamanın ne işe yaradığı ayrı bir rehberde anlatılıyor; aşağıda gövdeyi gerilimli bırakan başlıca olası nedenler var.
Cihazın içinde yalıtım bozulmuşsa
Cihazın içine su sızması, ısınmayla eskiyen ya da titreşimle aşınan bir kablo, gerilimli bir parçanın gövdeye değmesine yol açabilir. Çamaşır ve bulaşık makinesi gibi suyla ve titreşimle çalışan cihazlarda bu ihtimal akla gelir. Koruma iletkeni ve koruma cihazları doğru çalışıyorsa kaçak bu iletkenden akar ve devre kesilebilir; hangi korumanın açacağı binanın topraklama düzenine bağlıdır.
Koruma iletkeni yoksa ya da kopmuşsa
Binada topraklama yoksa ya da prizden panoya giden toprak bağlantısı bir yerde kopmuşsa gövdeye gelen gerilim akacak bir yol bulamaz. Gövde gerilimde bekler ve akım ancak biri dokunduğunda vücut üzerinden toprağa geçer. Evinizde topraklama olup olmadığının nasıl anlaşıldığını evde topraklama kontrolü rehberinde, topraklaması olmayan bir binada yapılabilecekleri sonradan topraklama rehberinde bulabilirsiniz.
Prizde nötr ile toprak yanlış birleştirilmişse
Topraklaması olmayan bazı eski tesisatlarda prizin toprak kontağı nötr iletkenine bağlanır. Bu birleştirme prizi topraklı gibi gösterir; oysa gövde artık topraklamaya değil, nötre bağlıdır. Nötr bağlantısı gevşer ya da koparsa cihazın içinden geçen gerilim gövdeye taşınabilir. Bu tür birleştirmelerin ölçümde nasıl göründüğü nötr ile toprak arasındaki gerilim rehberinde anlatılıyor.
Çamaşır makinesi elektrik çarpıyorsa ilk ne yapmalısınız?
Karıncalanmayı küçük bir rahatsızlık gibi görmeyin; aynı gerilim ıslak elle ya da daha uzun bir temasta daha tehlikeli olabilir. Cihaza ve musluğa yeniden dokunarak hissin sürüp sürmediğini denemeyin, evdekileri de o yüzeylerden uzak tutun.
Cihazın çevresinde ya da panoda duman, alev veya yoğun yanık kokusu varsa hiçbir şeye dokunmayın; önce uzaklaşın ve 112'yi arayın. Böyle bir durum yoksa ilk iş makinenin beslendiği hattı kesmektir: panoya güvenle ulaşabiliyorsanız o hattın sigortasını indirin. Fiş ancak zemin kuruyken, prizde ve fişte erime ya da kararma görünmüyorken ve duman yokken, makinenin gövdesine dokunmadan çekilebilir; fişe ulaşmak için makinenin arkasına uzanmanız ya da ıslak zemine basmanız gerekiyorsa sigortayla yetinin.
Biri çarpıldıysa ya da cihaza yapışık kaldıysa enerji kesilmeden ona eldivenle ya da bezle bile dokunmayın. Önce 112'yi arayın; duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız sigortayı ya da ana şalteri indirin. Bu durumda uyulacak genel ilkeler elektrik çarpmasında ilk yardım rehberinde yer alıyor.
Kaçak akım rölesi bu durumda neden açmamış olabilir?
Kaçak akım rölesi (RCD), hattan giden ve dönen akım arasındaki farkı izler. Akımın bir kısmı başka bir yoldan, örneğin koruma iletkeni ya da bir insan üzerinden toprağa akarsa bu farkı görür ve devreyi açar. Gövdede gerilim olduğu hâlde röle atmadıysa bunun birkaç açıklaması olabilir.
Koruma iletkeni yoksa gövdeden toprağa akan bir akım da yoktur; röle ancak biri dokunup akım vücut üzerinden geçtiğinde bir fark görebilir. Prizde nötr ile toprak birleştirilmişse kaçak nötr üzerinden geri döner ve röle bunu fark olarak görmeyebilir. Hattın röleyle korunmaması ya da rölenin kendisinin arızalı olması da ihtimaller arasındadır.
Bir gövde kaçağında hangi korumanın açacağı binanın topraklama düzenine ve kaçağın büyüklüğüne bağlıdır; bir düzende rölenin kestiği arızayı başka bir düzende sigorta ya da devre kesici kesebilir. Schneider Electric'in rutin kontrol kılavuzu, rölenin TEST düğmesinin kaçak karşısında açma yeteneğini kontrol ettiğini belirtir. Düğme ise topraklamayı ya da koruma iletkenini ölçmez; röle teste yanıt verse bile gövdedeki gerilimin nedeni yerinde araştırılmalıdır.
Musluk elektrik çarpıyorsa ne yapmalı?
Musluk ya da boru kendiliğinden gerilim taşımaz; hissettiğiniz gerilim tesisattaki bir arızadan metal borulara geçmiş olabilir. Şofben, termosifon, çamaşır ya da bulaşık makinesi gibi suyla bağlantılı bir cihazdaki yalıtım hatası ya da duvar içinde boruya değen hasarlı bir kablo bu yolu açabilir.
Binadaki metal boruların ve gövdelerin aynı potansiyelde tutulması için yapılan bağlantıya eşpotansiyel bağlantı denir; ayrıntısı eşpotansiyel bara ve bağlantı rehberinde anlatılıyor. Musluk ya da boru, kullanıcı tarafından topraklama noktası olarak kullanılmamalıdır; bir boruya bağlanan kablo gerilimi başka noktalara taşıyabilir.
Muslukta karıncalanma hissederseniz suyu kullanmayı bırakın, ıslak zemine basmayın ve evdekileri uyarın. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız şofben, termosifon gibi suyla bağlantılı cihazların sigortalarını indirin; hangi sigortanın hangi hatta ait olduğunu bilmiyorsanız ana şalteri indirmek de bir seçenektir.
Buzdolabı ya da makinenin kazanı çarpıyorsa sorun cihazda mı, tesisatta mı?
Hissin yalnız bir cihazda mı, yoksa birden çok yüzeyde mi olduğu ilk ipucudur. Tek bir cihazda his varsa cihazın iç yalıtımı öncelikli şüphelidir; yine de o prize gelen koruma iletkeni de kontrol edilir. Birden çok cihazda ya da hem cihazda hem muslukta his varsa sorunun tesisatta olma ihtimali öne çıkar: koruma iletkeni kopmuş, topraklama yok ya da nötr bağlantısında bir sorun olabilir.
Çamaşır makinesinin kazanı ya da buzdolabının iç parçaları gibi bölümleri incelemek için cihazı açmak gerekir; bu iş cihazın yetkili servisine aittir. Elektrikçi ise cihazı besleyen hattı, prizdeki koruma iletkenini ve binanın topraklamasını inceler. İki inceleme birbirinin yerine geçmez; hangisinden başlanacağına aşağıdaki gözlemler yön verir.
| Gözlem | Ne düşündürür? | Kim bakar? |
|---|---|---|
| Yalnız bir cihazın gövdesinde his var | Cihazın içinde yalıtım hatası; o prizin toprak bağlantısı da şüpheli olabilir | Önce elektrikçi hattı ve prizi, gerekirse ardından cihazın yetkili servisi |
| Birden çok cihazda ya da muslukta his var | Koruma iletkeni ya da topraklama eksik, nötr bağlantısında sorun | Elektrikçi; tesisat bir bütün olarak incelenir |
| Cihaz uzatma ya da ara fişle bağlı | Toprak kontağı olmayan bir ara parça gövdeyi koruma iletkeninden ayırmış olabilir | Cihazı kullanmayı bırakın; elektrikçi prizi ve bağlantıyı inceler |
| His sırasında kaçak akım rölesi attı | Kaçak var ve röle onu kesti; kaynak hâlâ yerinde | Gövdesi çarpan cihaz hatta bağlıyken röleyi yeniden kaldırmayın; elektrikçi hatları ve cihazı inceler |
Usta kaynağı nasıl bulur, kalıcı çözüm ne olur?
Usta önce enerjiyi keserek güvenli çalışma koşulunu kurar. Ardından koruma iletkeninin prizden panoya kadar kesintisiz olup olmadığına, binada topraklama bulunup bulunmadığına ve prizlerde nötr ile toprağın birleştirilip birleştirilmediğine bakar. Topraklamanın değeri ölçümle belirlenir; bu ölçümün nasıl yapıldığı topraklama ölçümü rehberinde anlatılıyor.
Kalıcı çözüm bulunan nedene göre değişir. Cihazın içinde yalıtım hatası varsa onarım ya da değişim kararını cihazın servisi verir. Koruma iletkeni kopmuşsa iletkenin yenilenmesi, binada topraklama yoksa topraklama yapılması gerekir; yeni yapılarda bu iş temel topraklaması ile baştan çözülür. Nötr ile toprağın birleştirildiği prizler ise gerçek bir koruma iletkenine kavuşmadan güvenli sayılmaz.
Topraklama ölçümü, yapımı ve koruma iletkeni yenileme işleri hakkında bilgi ve teklif için topraklama ve paratoner hizmeti sayfasına bakabilirsiniz.
- Hissi hangi cihazda ve hangi yüzeyde fark ettiğinizi, yeniden dokunarak denemeden not edin.
- Hissin cihaz çalışırken mi, örneğin yıkama ya da sıkma sırasında mı olduğunu hatırlayın.
- O sırada kaçak akım rölesinin ya da bir sigortanın atıp atmadığını not edin.
- Yakın zamanda tadilat, su kaçağı ya da cihaz yeri değişikliği olup olmadığını ustaya söyleyin.
- Cihazın uzatma ya da ara fişle bağlı olup olmadığını belirtin.
Sık sorulan sorular
Çamaşır makinesinin topraklı olduğu nasıl anlaşılır?
Prizde toprak kontağı bulunması ya da makinenin sorunsuz çalışması, gövdenin gerçekten topraklandığını göstermez. Kontağın arkasında bir koruma iletkeni olup olmadığı, iletkenin panoya kadar sürekliliği ve binadaki topraklamanın değeri ancak ölçümle anlaşılır. Bu ölçümü ustanız yapar; priz kapağını açarak kendiniz bakmayın.
Elektrik çarpan buzdolabını kullanmaya devam edebilir miyim?
Hayır. Gövdeye gerilim gelmesi koruma zincirinin bir yerinde sorun olduğunu gösterir ve ıslak elle dokunulduğunda tehlike artar. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa önce uzaklaşın ve 112'yi arayın. Yoksa ve zemin kuru, prizde ve fişte erime ya da kararma görünmüyorsa fişi gövdeye dokunmadan çekin; değilse panoya güvenle ulaşabiliyorsanız hattın sigortasını indirin ve ustaya bildirin.
Hafif bir karıncalanma da tehlikeli midir?
Evet. Hafif his de gövdede gerilim olduğunu gösterir. Etkinin şiddeti temas koşullarına göre değişir; ıslak elle ya da uzun süreli bir temasta aynı arıza çok daha ağır sonuç doğurabilir. His ne kadar hafif olursa olsun cihazı kullanmayı bırakın, evdekileri uyarın ve kaynağı ustaya buldurun.
Musluğa topraklama kablosu bağlamak sorunu çözer mi?
Hayır. Musluk ve borular topraklama noktası değildir; boruya bağlanan bir kablo gerilimi binanın başka noktalarına taşıyabilir. Kaynağı bulunmadan yapılan böyle bir bağlantı sorunu yalnız gizler. Topraklama ve eşpotansiyel bağlantılar binanın durumuna göre ustanın işidir.
Belirli bir markanın makinesi çarpıyorsa sorun markada mı?
Karıncalanma bir markaya özgü değildir; aynı his her marka cihazda yalıtım hatasından ya da tesisattaki koruma eksikliğinden doğabilir. Önce hattın ve prizin koruma iletkeni kontrol edilir. Cihazın içinde bir arıza bulunursa onarım kararı cihazın yetkili servisine kalır.
Kaynaklar
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında