Nötr toprak arası voltaj, dönüş akımının nötr iletkeninde oluşturduğu küçük farktan gevşek bir nötr bağlantısına ya da priz içinde yapılmış hatalı bir nötr–toprak birleştirmesine kadar farklı durumlara işaret edebilir. Ne anlama geldiğini, ölçümün yapıldığı noktayı ve yük durumunu bilen usta yorumlar. Kendiniz ölçmeyin; gördüğünüz belirtileri not edip ustaya anlatın.
- Sıfır görünen bir değer, priz içinde nötr ile toprağın birleştirildiğini gizleyebilir.
- Belirgin bir fark nötr bağlantısında gevşeklik ya da kopukluğa işaret edebilir; tek başına teşhis değildir.
- Bu fark, binada etkin bir topraklama bulunduğunu göstermez.
- Priz, buat ya da pano açmayın; bağlantıları bir ölçüme bakarak değiştirmeyin.
Nötr ile toprak arasında neden voltaj oluşur?
Faz iletkeni enerjiyi cihaza taşır, nötr iletkeni ise akımın kaynağa dönüş yoludur. Nötr bir iletken olduğu için kendi direnci vardır; üzerinden akım geçtikçe iki ucu arasında küçük bir gerilim düşümü oluşur. Koruma iletkeni, yani topraklama hattı, normal çalışmada akım taşımaz. Bu yüzden iki iletken arasında, yük çalışırken küçük bir fark görülebilir.
Fark sabit değildir. Evde ve binada hangi cihazların çalıştığına, fazlar arasındaki yük dağılımına ve nötr hattının uzunluğuna göre değişir. Nötr ile koruma iletkeninin şebekede ya da bina girişinde nerede ilişkilendirildiği de binanın topraklama düzenine bağlıdır. Topraklamanın ne işe yaradığı bu ilişkiyi anlamak için iyi bir başlangıçtır.
Sorun, farkın beklenmedik biçimde büyümesiyle ya da hiç olmaması gereken yerde sıfır görünmesiyle başlar. Gevşemiş ya da oksitlenmiş bir nötr bağlantısı dönüş yolunun direncini artırır ve fark yük binince belirginleşebilir. Tersine, nötrün koruma kontağına bağlandığı bir prizde fark kaybolur ama tehlike ortadan kalkmaz.
Topraklama ve sıfırlama nedir, bu farkı nasıl etkiler?
ETKB'nin kuvvetli akım tesisleri bakım belgesine göre işletme topraklaması, akım devresinin bir noktasının cihazların ve tesisin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. Koruma topraklaması ise insanları tehlikeli dokunma gerilimine karşı korumak için devreye ait olmayan iletken bölümlerin, örneğin cihaz gövdelerinin topraklanmasıdır. İki kavramın farkı işletme ve koruma topraklaması rehberinde ayrıntılı anlatılır.
Sahada “sıfırlama” sözcüğü iki ayrı şey için kullanılır. Projede tanımlı bir koruma düzeninin parçası olarak nötr ile koruma iletkeninin belirli bir noktada ilişkilendirilmesi bir tasarım konusudur. Tehlikeli olan, topraklaması olmayan bir evde priz ya da buat içinde nötrün koruma kontağına gelişigüzel bağlanmasıdır.
Böyle bir birleştirmede nötr ile toprak arasındaki fark sıfır görünür ve tesisat sağlam sanılır. Oysa nötr bağlantısı koptuğunda bu prize takılı cihazın metal gövdesi gerilim altında kalabilir. Nötr kopmasının ışıklarda ve cihazlarda nasıl belirti verdiğini nötr kopması rehberinde bulabilirsiniz. Evinizde topraklama olup olmadığını merak ediyorsanız evde topraklamanın nasıl anlaşıldığı rehberine bakabilirsiniz.
Hangi belirtiler nötr ya da toprak sorununa işaret edebilir?
Nötr ile toprak arasındaki farkı ölçmek ustanın işidir; sizin görebileceğiniz şey belirtilerdir. Aşağıdaki tablo, evde fark edilebilecek durumların neye işaret edebileceğini ve ilk adımı özetler. Hiçbir satır kesin teşhis değildir; aynı belirtinin birden fazla nedeni olabilir.
Usta değerlendirmede tek bir değere bakmaz. Ölçümün hangi noktada yapıldığını, cihazlar kapalıyken ve yük altındayken farkın nasıl değiştiğini, nötr bağlantılarının sıkılığını ve koruma iletkeninin sürekliliğini birlikte değerlendirir. Binanın topraklamasının durumu ayrı bir ölçümle anlaşılır.
| Fark ettiğiniz durum | Neye işaret edebilir? | İlk adım |
|---|---|---|
| Yük binince ışıklar sönükleşiyor ya da titriyor | Nötr ya da faz bağlantısında gevşeklik | Hangi cihaz çalışırken olduğunu not edip ustaya anlatın |
| Işıklar bir anlığına aşırı parlıyor, cihazlar kapanıyor | Nötr kopması; cihazlara aşırı gerilim ulaşabilir | Ustaya hemen bildirin; aşağıdaki güvenli adımlara bakın |
| Metal gövdeli bir cihazda karıncalanma | Gövdeye gerilim gelmiş olabilir | Cihaza yeniden dokunmayın, kullanmayı bırakın |
| Kaçak akım rölesi ara ara atıyor | Nötr ile toprağın yanlış uçlara bağlanması da nedenlerden biri olabilir | Son yapılan cihaz değişimini ustaya söyleyin |
Faz, nötr ve toprak kablosunun rengine güvenilir mi?
Yeni tesisatlarda iletken renkleri görevlerine göre seçilir: sarı-yeşil koruma iletkeni, mavi nötr için kullanılır. Bu düzen panoda ve prizde işi kolaylaştırır. Ancak renk yalnızca bir ipucudur; kablonun gerçekte nereye bağlandığını göstermez.
Eski tesisatta renkler farklı amaçlarla kullanılmış olabilir. Şişli'nin Kurtuluş semtindeki bir dairede kombi değişiminden sonra ara ara atan kaçak akım rölesi incelendi. Kombinin bağlı olduğu sigortada nötr toprağa bağlanmıştı; eski tesisattaki iki sarı-yeşil kablodan biri toprak değildi ve bağlantı yalnız renge bakılarak yapılmıştı. Nötr ve toprak doğru uçlara alınınca rölenin atma sorunu giderildi.
Bu tür bir hatanın ilk gün belirti vermemesi mümkündür. Kaçak akım rölesi faz ve nötrden geçen akımların farkını izler; nötr akımının bir kısmı toprak hattından dönerse bu fark oluşur ve röle açabilir. Bu yüzden kaçak akım rölesinin atma nedenleri arasında yanlış bağlanmış bir nötr de akla gelir; hangi iletkenin ne iş gördüğünü usta ölçerek doğrular.
Nötr toprak arası voltaj şüphesinde ne yapmalısınız?
Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa önce uzaklaşın ve 112'yi arayın. Bunlar yoksa ve ışıklar aşırı parlayıp sönüyorsa, panoya güvenle ulaşabiliyorsanız ana şalteri indirin. Prizde ve fişte erime ya da kararma görünmüyorsa ve duman yoksa hassas cihazların fişlerini çekin. Enerjiyi, neden bulunmadan yeniden vermeyin.
Kendi başınıza ölçü aletiyle priz ölçmeye, priz ya da buat açmaya, bağlantıları değiştirmeye çalışmayın. Yerinde yapılacak ölçüm hem nötr bağlantılarını hem koruma iletkenini kapsamalıdır. Nötr bağlantısındaki gevşeklik ya da kopukluk gibi arızalar hakkında bilgi ve teklif için elektrik arıza servisi sayfasına bakabilirsiniz.
- Belirtinin ne zaman ve hangi cihaz çalışırken başladığını not edin.
- Işıklarda titreme, sönükleşme ya da aşırı parlama olup olmadığını yazın.
- Son zamanlarda kombi, klima ya da başka bir cihazın değiştirilip değiştirilmediğini hatırlayın.
- Elinizde eski bir topraklama raporu varsa ustaya gösterin.
Topraklamanın durumu bu farkla anlaşılır mı?
Hayır. Nötr ile toprak arasındaki fark, binanın topraklama elektrodunun var olup olmadığını ya da yeterli olup olmadığını göstermez. Bunun için ayrı bir ölçüm yapılır; yöntemi ve hangi noktada yapıldığı sonucu doğrudan etkiler. Topraklama ölçümünün nasıl yapıldığı ayrı bir rehberde anlatılır, sonucun yazılı karşılığı ise topraklama raporunda yer alır.
Ölçüm yalnızca bir sayı değildir; usta bağlantıların durumuna da bakar. nVent ERICO'nun topraklama kılavuzunda belirtildiği gibi topraklama sisteminin bağlantıları yaşlanma ve korozyonla zamanla zayıf noktaya dönüşebilir. Binanızın topraklaması hakkında bilgi ve teklif için topraklama ölçümü ve yapımı sayfasına bakabilirsiniz.
Bu konudaki işlerimiz
Kurtuluş'ta ara ara atan kaçak akım rölesi: kombi değişiminde nötr toprağa bağlanmış
Kombi değişimi sırasında kombinin sigortasında nötr, toprağa bağlanmıştı. Eski tesisatta iki sarı-yeşil kablo vardı; biri 1,5 mm² toprak, diğeri 2,5 mm² ve toprak değildi. Bağlantı kablo rengine bakılarak varsayımla yapılmıştı. Hatalı bağlantı bulunup düzeltildi.
İşin tamamını inceleyin → — Kurtuluş'ta ara ara atan kaçak akım rölesi: kombi değişiminde nötr toprağa bağlanmışSık sorulan sorular
Topraklama ile sıfırlama arasındaki fark nedir?
Koruma topraklaması, cihaz gövdesi gibi iletken bölümleri koruma iletkeni üzerinden toprağa bağlar. Evlerde “sıfırlama” denildiğinde ise kimi zaman topraklama yokken nötrün priz içinde koruma kontağına bağlanması kastedilir. Bu bağlantı topraklamanın yerini tutmaz; nötr koptuğunda cihaz gövdesi gerilim altında kalabilir.
Nötr ile toprak arasındaki voltaj neden yük açılınca değişir?
Nötr iletkeni dönüş akımını taşır ve kendi direnci üzerinde akımla orantılı bir gerilim düşümü oluşur. Daha çok cihaz çalıştıkça ya da fazlar arasındaki yük dağılımı değiştikçe bu fark da değişir. Farkın yükle olağandışı büyümesi gevşek bir bağlantıya işaret edebilir; bunu usta yerinde ölçerek değerlendirir.
Toprak nötr ölçümünü kendim yapabilir miyim?
Hayır. Enerjili prize ölçü aleti sokmak çarpılma riski taşır ve tek bir değer doğru yorumlanmadan yanlış karara götürür. Ölçümün hangi noktada, hangi yükte yapıldığı ve bağlantıların durumu birlikte değerlendirilmelidir. Siz belirtileri not edin; ölçümü ve yorumu ustaya bırakın.
Prizdeki sarı-yeşil kablo kesin toprak hattı mıdır?
Yeni tesisatta sarı-yeşil kablo koruma iletkeni için kullanılır, ama eski tesisatta bu renk başka amaçla da kullanılmış olabilir. Rengi gören biri kablonun nereye bağlandığını bilemez. Hangi iletkenin ne iş gördüğünü usta ölçerek doğrular; priz ya da buat kapağını kendiniz açmayın.
Bu voltaj yüzünden cihaz elektrik çarpabilir mi?
Nötr bağlantısı kopmuşsa ya da priz içinde nötr ile toprak birleştirilmişse cihazın metal gövdesi gerilim altında kalabilir. Karıncalanma hissederseniz cihaza yeniden dokunmayın; cihazın elektrik çarpması ayrı bir rehberde ele alınır. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın; hafif bir yanık kokusu bile varsa panoya dokunmadan ustaya bildirin, hiçbiri yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız o hattın sigortasını indirin, ustaya bildirin.
Kaynaklar
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında