Kaçak akım rölesi (RCD), içinden geçen akımlar arasında fark oluştuğunda, yani akımın bir kısmı başka yoldan kaçtığında açar. Bu farkı nem, arızalı bir cihaz, yıpranmış bir hat, yanlış yapılmış bir bağlantı ya da cihazların biriken küçük kaçakları doğurabilir; bazen de sorun rölenin kendisindedir. Hangisi olduğunu belirtilerle birlikte yapılan tesisat ve cihaz incelemesi gösterir.
- Koku, ısınma, duman ya da kararma yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız bir kez kaldırın; yeniden atarsa ikinci kez kaldırmayın, ustaya bildirin.
- Pano, priz ya da cihaz kapağını açmayın.
- Su, yanık kokusu ya da elektrik çarpma hissi varsa o alandan uzaklaşın; duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa 112'yi arayın.
- Rölenin ne zaman ve hangi cihaz çalışırken attığını not edin.
Kaçak akım rölesi neye bakarak atar?
Kaçak akım rölesi, içinden geçen iletkenlerdeki akımları karşılaştırır. Tek fazlı bir hatta fazdan giden akım nötrden geri dönmelidir; ikisi arasında fark çıkarsa akımın bir kısmı başka bir yoldan, örneğin topraktan dönüyor demektir. Bu farka artık akım denir; artık akım korumasının algılama ilkesi rölenin akım taşıyan iletkenlerin toplamına baktığını anlatır.
Röle, altındaki odaların ya da prizlerin hangisinde fark oluştuğunu bilmez; yalnız toplamda bir fark olduğunu görür. Bu yüzden atması arızanın yerini değil, korunan bölümde incelenmesi gereken bir kaçak olduğunu söyler. Temel kavramları kaçak akım rölesi temel bilgileri yazısında bulabilirsiniz.
Otomatik sigorta ile kaçak akım rölesi aynı işi yapmaz. Sigorta akımın büyüklüğüne bakar ve aşırı yük ya da kısa devrede açar; kaçak akım rölesi ise aşırı akımda açmaz. Bazı ürünler iki görevi tek gövdede toplar; panonuzdaki cihazın hangisi olduğunu ön yüzündeki etiket gösterir.
Röle ve sigorta birlikte atarsa ne düşünülür?
Kaçak akım rölesi ile otomatik sigortanın birlikte inmesi, iki korumanın da bir şey gördüğünü gösterir. Faz ile nötr arasındaki kısa devrede sigorta açar. Faz toprağa değdiğinde ise hangi korumanın açacağı binanın topraklama düzenine bağlıdır ve ikisi birden inebilir.
Böyle bir durumda yalnız birine bakmak yetmez; arızalı bir cihaz ya da uygunsuz bir ek iki korumayı da etkileyebilir. Sigortanın hangi durumlarda indiğini sigorta atma nedenleri yazısında bulabilirsiniz.
Kaçak akım rölesini attıran nedenler nelerdir?
Röleyi attıran fark tesisatın kendisinden, ona bağlı cihazlardan ya da ortam koşullarından gelebilir. Rölenin ne zaman attığı nereye bakılacağı konusunda ipucu verir: yağmurlu bir günde atma dışarıdaki bir prizi, bir cihaz çalışırken atma o cihazı akla getirir. Ama ipucu yerini göstermez; usta onu ölçümle doğrular.
Nem, su ve dış ortamdaki bağlantılar
Su ve nem bir bağlantıya ya da kablo ekine ulaştığında yalıtım zayıflar ve akımın bir kısmı toprağa kaçabilir. Balkon prizi, dış ünite çevresi, bahçe aydınlatması ve ıslak hacimler bu yüzden bakılacak yerler arasındadır. Mutfakta ve ıslak hacimlerde sorun, pano ile cihaz arasındaki gizli eklerde de olabilir.
Röle yalnız yağmurlu günlerde atıyorsa bu durumu yağmurda atan kaçak akım rölesi rehberinde ayrıca anlattık. Islak bir bağlantıya dokunarak kaynak aramayın.
Arızalı bir cihaz ya da adaptör
Röleyi tesisat değil, ona takılı bir cihaz da attırabilir. Bu yüzden rölenin belli bir programda ya da bir cihaz devreye girdiğinde atması değerli bir bilgidir. Cihazı başka bir prizde ya da uzatmayla çalıştırarak denemeyin; bu kaçağı başka bir hatta taşır, hatta korumasız bir prize götürebilir.
Şişli'deki bir dairede röleyi attıran, bulaşık makinesinin kartındaki arıza oldu. Makine devreye girdikten yaklaşık 30 saniye sonra farklı programa geçmeye çalışıyor, geçemiyordu; kartındaki arıza tesisatı ve kaçak akım rölesini etkiliyordu. Tesisatta arıza olmadığı, kaynağın cihaz olduğu netleşti. Bu süre o makinenin belirtisidir; başka cihazlar için bir ölçü değildir.
Yıpranmış hat ve uygunsuz ekler
Kablo ve ekler, cihazdan ayrı bir kaynak olabilir. Duvar içinde eklenmiş bir hat, priz içindeki uygunsuz bir bağlantı ya da yıllarca dış ortamda kalmış bir kablo yalıtımını kaybedebilir. Yalıtımın durumu dış görünüşten anlaşılmaz; usta bunu yalıtım ölçümüyle görür.
Sorun hattaysa usta bulguya göre eki onarır ya da hattı ek yapmadan yeniden çeker. Bir kablonun görünen kısmının sağlam olması, duvar içindeki güzergâhın da sağlam olduğu anlamına gelmez.
Görünür bir neden yoksa kaçak akım rölesini ne attırır?
Bazı nedenler gözle görülen bir nemden ya da belli bir cihazdan gelmez. Tadilatta yapılan bir bağlantı, aynı rölenin altında toplanan küçük kaçaklar ya da rölenin kendi arızası da aynı belirtiyi verir.
Nötr, faz ve toprak bağlantısındaki hatalar
Tadilattan ya da bir cihaz değiştirildikten sonra başlayan atma, o sırada yapılan bağlantıyla ilgili olabilir. Bir hattın nötrünün başka bir hattan alınması ya da nötrün toprak iletkenine bağlanması, iki hat aynı rölenin altında olsa bile doğru değildir. Eski tesisatta kablonun rengi de iletkenin görevini her zaman doğru göstermez.
Kurtuluş'taki bir dairede rölenin kimi zaman ara ara, kimi zaman sürekli atmasının nedeni kombi değişiminde nötrün toprağa bağlanması çıktı. Eski tesisatta iki sarı-yeşil kablo bulunuyordu ve kombinin bağlantısı yalnız renge bakılarak yapılmıştı. Bağlantı düzeltilip nötr ile toprak doğru uçlara alınınca atma sorunu giderildi.
Aynı röle altında biriken kaçak akım
Elektronik cihazların her birinin çok küçük bir kaçak akımı olabilir ve aynı rölenin altındaki bu kaçaklar toplanır. Röle her cihazı ayrı değil, bu toplamı görür; toplam rölenin eşiğine yaklaştığında küçük bir ek kaçak da röleyi attırabilir.
Çözüm röleyi devreden çıkarmak ya da hassasiyetini rastgele değiştirmek değildir. Usta hangi yüklerin aynı rölenin altında toplandığına bakar; gerekiyorsa rölelerin hat gruplarına bölünmesi gündeme gelir. Hatları kendiniz başka bağlantılara taşıyarak deneme yapmayın.
Rölenin kendisi arızalı olabilir mi?
Olabilir, ama rölenin atması bozuk olduğunu göstermez; görevini yapıyor da olabilir. Rölenin erken açıp açmadığını ya da mekanizmasının bozulup bozulmadığını usta test cihazıyla yaptığı ölçümle ayırır. Kaçak akım rölesi arıza tespiti yazısı bu ayrımı anlatır.
Ölçüm yapılmadan röle değiştirmek, kaçağın kaynağı hatta ise bir şey çözmez; yeni röle de atmaya devam eder.
Sürekli, ara sıra ya da belli bir süre sonra atması ne anlatır?
Röleyi “sürekli atıyor” diye anlatmak farklı durumları kapsar: kaldırınca hemen yeniden atması ile kullanım sırasında ara ara atması aynı şey değildir. Röle hiç yukarıda durmuyorsa kalkmayan kaçak akım rölesi yazısına bakın. Ara ara atmada hangi cihazların çalıştığı, son tadilat ve hava durumu aramayı daraltır.
Belli bir süre sonra atma, bir cihazın programındaki bir aşamayı, ısıtıcının devreye girmesini ya da zamanlayıcıyla çalışan bir yükü düşündürebilir. Röle gece, evde kimse yokken atıyorsa bütün cihazların kapalı olduğu düşünülmemeli: buzdolabı, kombi ya da zamanlayıcıyla çalışan yükler devrede olabilir. Arızayı yeniden yaşamak için deneme yapmanız gerekmez; daha önce gördüğünüzü anlatmanız yeter.
| Gördüğünüz | Ustaya aktarın | Akla getirebileceği |
|---|---|---|
| Kaldırınca hemen atıyor | İlk ne zaman başladığı ve son değişiklik | Devrede kalıcı bir kaçak ya da bağlantı hatası |
| Ara sıra atıyor | Hangi cihaz çalışırken ve hangi havada attığı | Nem, belli bir cihaz ya da nemlenen bir ek |
| Belli bir süre sonra atıyor | Cihazın o sıradaki aşaması | Program aşaması, ısıtıcı ya da zamanlayıcılı yük |
| Elektrik gidip gelince atıyor | Kesintinin ve elektriğin geri geldiği zaman | Aynı anda devreye giren cihazlar |
Bina rölesi ya da trifaze röle neden atar?
Binanın ortak panosundaki bir röle attıysa önce sorunun daire içinde mi, ortak beslemede mi olduğu ayrılır. Ortak panolara erişim bina yönetimiyle birlikte planlanır; sayaç bölümü ise dağıtım şirketinin mührü ve denetimi altındadır. Bu panoları kendiniz açmayın; hangi dairelerin ya da ortak alanların etkilendiğini söylemeniz yeterli.
Trifaze rölelerde de toplam fark ilkesi geçerlidir; nötrün röleden nasıl geçtiğini monofaze ve trifaze röle farkı yazısında anlattık. Fazlar arasındaki yük dengesizliği, toprağa kaçakla aynı şey değildir.
Kaçak akım rölesi atınca ilk ne yapmalısınız?
Amaç arızayı kendiniz bulmak değil, tehlikeli kullanımı sürdürmemek ve ustaya doğru bilgi vermektir. Panonun çevresinde su, hafif ya da yoğun yanık kokusu, kıvılcım, duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa panoya yaklaşmayın; röleye ancak aşağıdaki listedeki koşullar sağlanıyorsa dokunun.
Ustayı ararken su, yanık kokusu ya da elektrik çarpma hissi varsa bunu ilk cümlede söyleyin; böylece acil bir durum olağan bir randevuyla karışmaz. Not alırken pano ya da priz içini açmanız gerekmez: atmanın saati, o sırada çalışan cihaz ve son yapılan değişiklik yeterlidir.
- Koku, ısınma, duman ya da kararma yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız bir kez kaldırın; yeniden atarsa ikinci kez kaldırmayın, ustaya bildirin.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu fark ederseniz ortamdan uzaklaşın ve 112'yi arayın.
- Elektrikli bir bağlantıya suyla müdahale etmeyin.
- Fotoğraf gerekiyorsa yalnız panonun kapalı ön yüzünü çekin.
Usta atmanın nedenini nasıl ayırır?
Usta önce rölenin kendisinin doğru açıp açmadığına, sonra hatlardaki kaçağa ve bağlantı düzenine bakar. Kaçak akım ölçümü, yalıtım testi ve rölenin açma testi farklı sorulara cevap verir; bunların nasıl yapıldığını kaçak akım tespitinde yapılan testler yazısında anlattık. Sizin için önemli olan, teslimde hangi incelemenin yapıldığını, ne bulunduğunu ve hangi işin önerildiğini öğrenmenizdir.
Pens değeri neden her zaman gerçek kaçak değildir?
Kaçak akım pensi yalnız sardığı iletkenlerdeki akımı ölçer; röle ise kendi içinden geçen iletkenlerin toplam farkına bakar. Akımın bir kısmı başka bir hattan dönüyorsa pens bu farkı kaçak gibi gösterebilir.
Ortaköy'deki nötr ve linye arızasında nötrü kopuk hattın nötrü yan priz hattından alınmıştı. Linye yenilendi, nötr panodan kendi hattıyla çekildi ve kaçak akım rölesi devrede kaldı.
Atmayı durdurmak ile nedeni gidermek aynı şey mi?
Değil. Röleyi devreden çıkarmak, kullanımı başka bir hatta taşımak ya da hassasiyetini değiştirmek atmayı durdurabilir; ama kaçak yerinde kalır. Doğru bir teslimde hangi arızanın bulunduğu ve ne yapıldığı birlikte anlatılır; teslimde yapılan işle yalnız önerilen işi ayrı ayrı sorun.
Akım korumalı diye satılan priz ve uzatmalar da kaçak akım rölesinin işini görmez; neye karşı koruduğunu ürünün etiketi gösterir. Akım korumalı prizlerin özellikleri yazısı bu farkı anlatır. Nedeni bilinmeden eklenen bir aksesuar, tesisatın ya da cihazın incelenmesinin yerini tutmaz.
Aynı belirti neden farklı işler gerektirdi?
Üç işte de kaçak akım rölesi atıyordu, ama kaynak ve yapılan iş farklıydı. Bu yüzden servis talebini bir parça siparişi gibi kurmayın; önce arızanın kaynağı bulunur, malzeme ve iş bundan sonra belli olur.
Ortaköy'de kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu: nötr ve linye arızası giderildi
Kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu. Kaçak akım pensi hatta 73,7 mA gösterdi; hattın nötrünün kopuk olduğu ve nötrün yan priz hattından alındığı tespit edildi. Sorunlu linye yenilendi, nötr panodan kendi hattıyla çekildi; tekrar ölçümde kaçak normal seviyeye döndü.
İşin tamamını inceleyin → — Ortaköy'de kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu: nötr ve linye arızası giderildi
Şişli'de kaçak akım rölesi atıyordu: kaynak bulaşık makinesinin kartı çıktı
Kontrollerde kaçağın bulaşık makinesinden geldiği görüldü: makine çalıştıktan yaklaşık 30 saniye sonra program değiştirmeye çalışıp geçemiyordu. Kartındaki arıza tesisatı ve kaçak akım rölesini etkiliyordu; müşteriye bilgi verildi, arıza çözüldü.
İşin tamamını inceleyin → — Şişli'de kaçak akım rölesi atıyordu: kaynak bulaşık makinesinin kartı çıktı
Kurtuluş'ta ara ara atan kaçak akım rölesi: kombi değişiminde nötr toprağa bağlanmış
Kombi değişimi sırasında kombinin sigortasında nötr, toprağa bağlanmıştı. Eski tesisatta iki sarı-yeşil kablo vardı; biri 1,5 mm² toprak, diğeri 2,5 mm² ve toprak değildi. Bağlantı kablo rengine bakılarak varsayımla yapılmıştı. Hatalı bağlantı bulunup düzeltildi.
İşin tamamını inceleyin → — Kurtuluş'ta ara ara atan kaçak akım rölesi: kombi değişiminde nötr toprağa bağlanmışNe zaman ustaya başvurmalısınız?
Röle kaldırınca yeniden atıyorsa, ara ara atma sürüyorsa ya da nedenini bilmiyorsanız inceleme gerekir. Tadilattan ya da cihaz değişiminden sonra başlayan atmayı yapılan işle birlikte anlatın. Bina panosu söz konusuysa erişimi bina yönetimiyle önceden konuşun. Elektrik arıza servisi için fotoğraf ve belirti notuyla ön değerlendirme yapılabilir.
Teslimde neyin ölçüldüğünü, kaçağın nerede bulunduğunu ve neyin değiştirildiğini öğrenin. Yalnız ölçümle biten bir iş ile hattın yenilendiği bir iş farklı teslimlerdir; açık kalan öneriler ayrıca yazılmalıdır.
- Kaldırınca yeniden atıyor ya da tekrar tekrar atıyor.
- Tadilat ya da cihaz değişiminden sonra başladı.
- Su, yanık kokusu, ısınma ya da elektrik çarpma hissi var.
- Ortak alanlarla birlikte birden fazla bölüm etkileniyor.
- Daha önce yapılan müdahaleye rağmen tekrarlıyor.
Sık sorulan sorular
Kaçak akım rölesi sürekli atıyor, ne yapmalıyım?
Koku, ısınma, duman ya da kararma yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız bir kez kaldırın; yeniden atarsa ikinci kez kaldırmayın, ustaya bildirin. Röle kalkmıyorsa ya da kalkıp hemen iniyorsa devrede kalıcı bir kaçak ya da bağlantı hatası olabilir. Pano ve priz içini açmadan, atmanın ne zaman ve hangi cihaz çalışırken olduğunu ustaya anlatın.
Kaçak akım rölesi belli bir süre sonra atıyorsa cihaz mı bozuk?
Olabilir ama kesin değildir. Bir cihazın belli bir aşamada devreye girmesi röleyi attırabilir; aynı belirti o cihazı besleyen hattan ya da bağlantıdan da gelebilir. Bir makinede görülen süre başka bir cihaz için ölçü değildir. Cihazı başka prizde denemek yerine, atmanın hangi aşamada olduğunu ustaya anlatın.
Kaçak akım rölesi gece, durduk yere atıyorsa neden?
Evde kimse bir şey çalıştırmıyor olsa da buzdolabı, kombi, termosifon ya da zamanlayıcılı cihazlar devrede olabilir. Dışarıdaki bağlantılara ulaşan nem de rol oynayabilir. Yalnız gece atması belirli bir cihazı suçlamaya yetmez; saati, havayı ve son yapılan değişikliği ustaya bildirin.
Elektrik gidip gelince kaçak akım rölesi atıyor, normal mi?
Elektrik geri geldiğinde bağlı cihazlar aynı anda devreye girer ve bu an röleyi etkileyebilir. Yine de her kesintiden sonra atmayı normal saymayın; tekrarlıyorsa bağlı yükler ve röle düzeni incelenmelidir. Kesintinin zamanını ve atmanın elektrik gelir gelmez mi olduğunu ustaya söyleyin.
Kaçak akım rölesi neden atmaz?
Rölenin atmaması tesisatın güvenli olduğunu göstermez; röle bozulmuş ya da hat röleye hiç bağlanmamış olabilir. Schneider Electric'in rutin kontrol kılavuzu, TEST düğmesinin rölenin kaçakta açma yeteneğini kontrol ettiğini anlatır. Röle yukarıdayken ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız açık cihazları kapatıp TEST'e bir kez basın; açmazsa tekrar denemeyin, ustaya bildirin.
Kaçak akım şalteri neden atar, RCD'den farklı mı?
Farklı değil. Kaçak akım şalteri, kaçak akım koruma şalteri ve kaçak akım rölesi gündelik dilde aynı cihaz için kullanılır. Atma nedenleri de aynıdır: cihaz, hat, bağlantı ya da nem kaynaklı bir kaçak. Panodaki ürünün gerçek tipini ön yüzündeki etiket gösterir; otomatik sigortanın aşırı akım koruması ise ayrı bir görevdir.
Kaçak akım rölesi ara sıra atıyorsa beklemek doğru mu?
Ara ara atmayı kendiliğinden geçmiş saymayın. Nem, bir cihazın belli bir aşaması ya da nemlenen bir ek ancak belli koşullarda ortaya çıkabilir. Son atmanın zamanını ve o sırada değişen şeyi not edin; arızayı bilerek tekrarlamayın. Yanık kokusu, su ya da elektrik çarpma hissi varsa kullanımı bırakın ve ustaya bildirin.
Kaynaklar
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında