Nötr kopması, fazlardan gelen akımın ortak dönüş yolu olan nötr iletkeninin kesilmesidir. Üç fazlı beslemede bu kesinti gerilimi fazlar arasında yük dağılımına göre dengesiz paylaştırır; bazı prizlerde gerilim yükselir, bazılarında düşer. Yükselen gerilim cihazları yakabilir; voltaj koruma rölesi gerilim sınır dışına çıkınca enerjiyi keserek bu riski azaltır.
- Az yüklü fazda gerilim yükselebilir, çok yüklü fazda düşebilir.
- Kaçak akım rölesi gerilim yükselmesini algılamaz.
- Kopma sayaçtan önceki şebeke tarafındaysa onarım dağıtım şirketinindir.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusunda önce uzaklaşıp 112'yi arayın.
Nötr hattı koptuğunda sistemde ne değişir?
Faz iletkeni enerjiyi cihaza taşır; nötr iletkeni ise akımın kaynağa dönmesi için devreyi tamamlar. Üç fazlı (trifaze) beslemede fazlar nötrü ortak dönüş yolu olarak kullanır. Nötr sağlamken fazların ortak noktası olan yıldız noktası sabit kalır ve her fazla nötr arasındaki gerilim aynı düzeyde tutulur.
Ortak dönüş yolu kesildiğinde yıldız noktası kayar. Schneider Electric'in aşırı gerilim tanımlarında nötr iletkeninin kopması, şebeke frekanslı aşırı gerilimin nedenleri arasında sayılır. Akım artık nötrden dönemediği için farklı fazlara bağlı cihazların üzerinden birbirine akar ve her cihazın payına düşen gerilim değişir.
Nötr hattı neden kopar?
Kopmaya yol açan nedenlerden biri ısınan bağlantılardır. ABD Tüketici Ürün Güvenliği Komisyonu'nun ev elektrik güvenliği kontrol listesinde belirtildiği gibi, gevşek bir bağlantı akım taşırken ısınabilir. Gevşek ya da oksitlenmiş bir nötr eki zamanla ısınıp yanabilir ve bağlantıyı tamamen kesebilir.
Fazlar arasındaki yük dengesizleştikçe nötrden dönen akım da artar. Zayıflamış bir nötr eki bu durumda daha çok zorlanabilir. Tadilat sırasında zedelenmiş bir kablo, yanmış bir klemens ya da nemden etkilenmiş bir buat da nötrün kesilmesine yol açabilir.
Kopukluk daire içindeki bir buatta, dairenin panosunda, bina panosunda ya da sayaçtan önceki şebeke tarafında olabilir. Nerede olduğu belirtilerden tahmin edilebilir ama kesin yeri ancak ustanın yerinde yaptığı kontrolle bulunur.
Nötr kopması cihazları neden yakabilir?
Yıldız noktası kaydığında gerilimin fazlar arasında nasıl paylaşılacağını o anda bağlı olan yükler belirler. Çok akım çeken cihazların bulunduğu fazda gerilim düşer. Az yük bağlı fazda ise gerilim yükselir ve yük dağılımına göre fazlar arası gerilime yaklaşabilir.
Etiketindeki şebeke gerilimine göre üretilmiş bir buzdolabı ya da televizyon böyle bir fazda kalırsa, dayanabileceğinden yüksek bir gerilime maruz kalabilir. Bu durum sürerse yalıtım zorlanabilir, elektronik karttaki bileşenler ısınabilir ve cihaz arızalanabilir ya da yanabilir. Gerilimin ne kadar yükseleceği her olayda aynı değildir; aynı arızada bazı cihazlar etkilenmeyebilir.
Arızanın nötrde olduğu nasıl anlaşılır?
Nötr sorunu başladığında evdeki gerilim kararsızlaşır. Bir odadaki lambalar normalden parlak yanarken başka bir odadakiler kısılabilir; birkaç cihaz arka arkaya kapanabilir ya da arızaya geçebilir. Üç fazlı beslenen binalarda aynı belirtiler birden fazla dairede görülebilir.
Sönükleşme tek başına nötr sorununun kanıtı değildir; sürekli düşük gerilimin başka nedenleri de olabilir ve bunlar voltaj düşüklüğü ve dalgalanması rehberinde anlatılır. Yalnız evin bir bölümünde hiç elektrik yoksa evin bir kısmında elektrik olmamasının nedenleri farklı bir arızaya işaret edebilir.
- Hangi odalarda lambaların aşırı parladığını, hangilerinde kısıldığını not edin.
- Komşularda ve bina ortak alanlarında benzer bir belirti olup olmadığına bakın.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa, ışıklar aşırı parlıyor ya da cihazlar art arda kapanıyorsa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız ana şalteri indirin.
- Belirtinin ne zaman başladığını ve son günlerde tesisatta bir iş yapılıp yapılmadığını ustanıza söyleyin.
Voltaj koruma rölesi bu arızaya karşı işe yarar mı?
Aşırı ve düşük gerilim koruma rölesi, kısaca voltaj koruma rölesi, tesisata gelen gerilimi izler ve gerilim ayarlı sınırların dışına çıktığında enerjiyi keser. Bu sayede cihazların yüksek gerilimde kalma süresi kısalır ve hasar riski azalır. Gerilim normale döndüğünde enerjinin kendiliğinden mi elle mi geri verileceği modele ve ayara bağlıdır.
Kaçak akım rölesi (RCD) bu arızaya karşı koruma sağlamaz. Schneider Electric'in artık akım algılama ilkesi belgesinde anlatıldığı gibi RCD, içinden geçen akımların farkını izler; gerilimin yüksekliğini ölçmez.
Siemens'in izleme rölesi kılavuzunda anlatılan faz izleme rölesi faz kaybını algılar; ancak her model nötr kopukluğunu ya da aşırı gerilimi algılamaz. Faz kaybı ve faz sırası koruması faz koruma rölesi rehberinde anlatılır. Voltaj koruma rölesinin panoya eklenmesi hakkında bilgi ve teklif için pano hizmetleri sayfasına bakabilirsiniz.
| Koruma cihazı | İzlediği büyüklük | Nötr kopukluğunda etkisi |
|---|---|---|
| Voltaj koruma rölesi | Gerilimin yüksekliği ve düşüklüğü | Gerilim sınır dışına çıkınca enerjiyi keser, hasar riskini azaltır |
| Kaçak akım rölesi (RCD) | Akımlar arasındaki fark (kaçak) | Gerilim yükselmesini algılamaz |
| Parafudr | Çok kısa süreli gerilim darbeleri | Süren gerilim dengesizliğini gidermez |
Toprak hattı nötrün yerini tutar mı?
Tutmaz. Nötr, akımın normal dönüş yoludur; koruma iletkeni (PE) ise arıza anında devreye girer. Schneider Electric'in koruma bağlantıları kaynağında açıklandığı gibi koruma iletkeni, toprağa akan arıza akımı için düşük dirençli bir yol sağlar.
Bazı şebekelerde koruma ve nötr görevi tek bir PEN iletkeninde birleşir. Bu yalnız tasarımı buna göre yapılmış sistemlerde vardır ve Schneider Electric'in TN sistemi ön koşulları belgesine göre PEN iletkeni hiçbir koşulda kesintiye uğramamalıdır. TN-S düzeninde ise koruma iletkeni ile nötr ayrıdır.
Panoda ya da buatta nötr yerine toprak hattını kullanmak bu tasarımlardan biri değildir, sonradan yapılmış bir hatadır. Kaçak akım rölesini attırabilir ve arıza anında koruma iletkeninin görevini bozabilir.
Kopan nötrü kim onarır?
Kopma sayaçta ya da sayaçtan önceki şebeke tarafındaysa onarım dağıtım şirketinin işidir; arızayı dağıtım şirketinin resmî kanallarından bildirin. Sayaç dağıtım şirketinin mührü ve denetimi altındadır, ona dokunmayın. Kesintide dağıtım şirketini mi elektrikçiyi mi arayacağınızı ayrı rehberde anlattık.
Sayaçtan sonraki bina ve daire tesisatındaki kopukluğu bir usta arar ve onarır. Hatta, buata ya da panoya kendiniz müdahale etmeyin; kopan nötrün onarımı uzman işidir. Kopukluğun bulunması ve onarımı hakkında bilgi ve teklif için elektrik arıza servisi sayfasına bakabilirsiniz.
Beşiktaş ilçesi Ortaköy'deki bir konutta kaçak akım rölesi kaldırıldığı anda yeniden açıyordu. Yapılan kontrolde o linyenin nötrü kopuktu; dönüş yandaki priz hattı üzerinden sağlanıyordu ve yük bindiğinde gerilim 60 V dolaylarına iniyordu. Linye yenilenip nötr panodan kendi hattıyla getirildikten sonra Ortaköy'deki nötr ve linye arızası giderildi: kaçak normale döndü ve kaçak akım rölesi artık devrede kalıyor.
Bu konudaki işlerimiz
Ortaköy'de kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu: nötr ve linye arızası giderildi
Kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu. Kaçak akım pensi hatta 73,7 mA gösterdi; hattın nötrünün kopuk olduğu ve nötrün yan priz hattından alındığı tespit edildi. Sorunlu linye yenilendi, nötr panodan kendi hattıyla çekildi; tekrar ölçümde kaçak normal seviyeye döndü.
İşin tamamını inceleyin → — Ortaköy'de kaçak akım rölesi devrede kalmıyordu: nötr ve linye arızası giderildiSık sorulan sorular
Nötr koptuğunda kaçak akım rölesi atar mı?
Her zaman atmaz. Bu cihaz içinden geçen akımların farkını izler, gerilimi ölçmez. Kopukluk yalnız gerilimi değiştiriyor ve toprağa bir kaçak oluşmuyorsa kaçak akım rölesi açmaz; bu yüzden cihazları aşırı gerilime karşı korumak için ona güvenilemez.
Nötrün kopmasına karşı nasıl korunulur?
Panoya eklenen bir voltaj koruma rölesi, gerilim ayarlı sınırların dışına çıktığında enerjiyi keser ve cihazlarda hasar riskini azaltır. Voltaj koruma rölesinin seçimi, ayarı ve panoya yerleştirilmesi ustanın işidir. Nötr eklerinin tesisat kontrollerinde gözden geçirilmesi de kopmaya yol açabilecek ısınmayı erken fark etmeye yardım eder.
Trifaze tesisatta nötr hattı koparsa gerilim ne olur?
Yıldız noktası kayar ve gerilim fazlar arasında o anki yüke göre paylaşılır. Çok akım çeken cihazların bağlı olduğu fazda gerilim düşer, az yüklü fazda yükselir ve fazlar arası gerilime yaklaşabilir. Yükselmenin ne kadar olacağı her olayda farklıdır.
Parafudr nötr kopukluğunu engeller mi?
Hayır. Aşırı gerilime karşı parafudr, yıldırım ya da anahtarlama gibi çok kısa süreli gerilim darbelerini sınırlar. Nötr kopukluğu ise süren bir gerilim dengesizliği yaratır. Parafudr yıldırımın cihazlara verdiği hasarı azaltmaya yardım eder; süren dengesizliğe karşı voltaj koruma rölesi gerekir.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric EIG — Overvoltage definitions
- ABD CPSC güvenlik listesi: US CPSC — Home Electrical Safety Checklist
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — artık akım korumasının algılama ilkesi
- Siemens teknik belgesi: Siemens — SIRIUS 3UG4 / 3RR2 monitoring relay manual
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — TN sistemi ön koşulları ve PEN sürekliliği
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — koruma, topraklama ve eşpotansiyel bağlantı tanımları
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — TT, TN-C, TN-S, TN-C-S ve IT sistem tanımları
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında