Tek hat şeması nedir? Elektrik projesi ve pano okuma

Kısa cevap

Tek hat şeması, elektrik enerjisinin kaynağından son kullanıcıya kadar akışını ve aradaki koruma ile anahtarlama cihazlarını tek bir çizgi üzerinde gösteren teknik çizimdir. Elektrik panosunun tasarımını, elemanların dizilim sırasını ve tesisatın çalışma mantığını anlamanın temel yoludur. Bu harita, mühendislikten uygulamaya kadar sahada ortak bir dil oluşturur.

Üç fazlı ya da tek fazlı sistemleri sadeleştirerek tek çizgiyle ifade eder.
Ana şalter, kaçak akım rölesi ve sigorta gibi elemanların sırasını gösterir; bu sıra projeye göre değişir.
Pano imalatında hangi cihazın hangi linyeyi besleyeceğini gösterir.
Arıza ve bakımda hangi panonun hangi çıkıştan beslendiğini izlemeyi kolaylaştırır.

Tek hat şeması nedir ve tesisatta ne işe yarar?

Tek hat şeması, karmaşık elektrik devrelerinin sadeleştirilmiş bir haritası gibidir. Üç fazlı dağıtımdaki fazlar, nötr ve koruma iletkeni bu şemada ayrı ayrı çizilmez; hat tek bir çizgiyle gösterilir. Çizginin üzerindeki semboller, enerjinin geçeceği anahtarlama ve koruma elemanlarını belirtir.

Schneider Electric'in dağıtım panoları açıklaması, panoyu gelen beslemenin ayrı devrelere bölündüğü yapı olarak tanımlar. Bir elektrik panosunun bu dağıtımı nasıl yapacağı, hangi kesitte kablo kullanılacağı ve cihazların hangi sırayla yerleşeceği tek hat şeması üzerinde tasarlanır. Şema, mühendislik aşamasından panonun sahada devreye alınmasına kadar kurulumun başvuru çizimi olur.

Şemada enerji akışı ve koruma sırası nasıl okunur?

Şema, çizim düzenine göre yukarıdan aşağıya ya da soldan sağa okunur. Aşağıdaki tablo bir örnek dizilimi gösterir; gerçek sıra ve kullanılan cihazlar projeye göre değişir. Bu örnekte enerji önce ana şaltere, ardından dağıtım baralarına ve çıkış hatlarına ulaşır. Üst kademedeki cihaz bütün panonun enerjisini açıp kapatır; koruma yapıp yapmadığı seçilen cihaza bağlıdır. Alt kademedeki cihazlar kendi linyelerini korur.

Örnek dizilimde yeri	Eleman türü	Temel işlevi
Giriş (üst kademe)	Ana şalter (TMŞ ya da yük ayırıcı)	Panonun bütün enerjisini açıp kapatır; koruma yapıp yapmadığı seçilen cihaza bağlıdır.
Ara kademe (projeye göre)	Kaçak akım rölesi (RCD)	Kaçak akıma karşı koruma sağlar; projeye göre ana girişte ya da linye gruplarında yer alabilir.
Çıkış (alt kademe)	Otomatik sigortalar (MCB)	Kendi değerine göre açar; son kullanıcıya giden linyeyi, değeri o linyenin kablosuna uygunsa korur.

Ana giriş şalteri ve dağıtım baraları

Panonun girişindeki ana cihaz, şebekeden ya da trafodan gelen enerjiyi kontrol eder. Projeye göre bu bir termik-manyetik şalter (TMŞ) ya da yük ayırıcı olabilir. Enerji bu noktadan sonra baralara veya dağıtım klemenslerine aktarılır. Schneider Electric'in devre kesici seçimi açıklaması, bu kademedeki koruma cihazı seçilirken kurulum noktasındaki beklenen kısa devre akımının dikkate alındığını belirtir.

Kaçak akım rölesi ve sigorta sırası

Bir konut örneğinde ana dağıtımdan sonra ev elektrik panosunda da gördüğümüz kaçak akım rölesi (RCD) ve linyelere ayrılan otomatik sigortalar gelir; bu sıra projeye göre değişebilir. Şemada elemanların arka arkaya çizilmesi, elektriksel bağlantının da aynı sırayla yapılacağını gösterir.

Bir linyede oluşan arızanın bütün panoyu kapatmaması için kademeler arasında doğru seçicilik (selektivite) sağlanmalıdır. Schneider Electric'in kesiciler arası koordinasyon açıklaması, aynı sistem şebekeden ve jeneratörden beslenebiliyorsa seçiciliğin iki durum için de doğrulanmasını ister.

Şemada anahtarlama ve koruma elemanları nasıl ayırt edilir?

Şema okurken karıştırılabilen bir nokta, yalnız anahtarlama yapan bir cihazı koruma elemanı sanmaktır. Sembolde termik, manyetik, artık akım ya da eriyen sigorta gibi bir koruma işlevi gösterilmeyen anahtarlama elemanı, arızada kendiliğinden açmaz. Koruma yalnız termik ve manyetik sembollerle çizilmez: kaçak akım rölesi, elektronik açtırma birimli kesici ve eriyen sigorta da kendi sembolleriyle arızada açan elemanlardır.

Şemada yan yana duran iki koruma elemanının işi de farklıdır. Otomatik sigorta ya da TMŞ kendi değerine göre açar; çizimde beslediği kabloyu ancak bu değer kablonun kesitine uyuyorsa korur. Kaçak akım rölesi ise aşırı akımda ve faz–nötr kısa devresinde açmaz. Faz ile toprak arasındaki bir arızada hangisinin açacağı tesisatın topraklama düzenine bağlıdır; şema bunu tek başına söylemez.

Yük ayırıcı ve devre kesici farkı

Yük ayırıcı devreyi normal yük altında açıp kapatır; arıza anında kendiliğinden açmaz. Schneider Electric'in temel anahtarlama cihazları açıklaması, bu anahtarın kontrol ettiği devreye koruma sağlamadığını açıkça yazar.

Devre kesicilerde koruma, yapıya göre termik-manyetik ya da elektronik açtırma birimiyle sağlanır. Termik-manyetik yapıda bimetal mekanizma aşırı yükü, elektromanyetik mekanizma kısa devre akımını algılayarak devreyi keser.

Kontaktörün şemadaki yeri

Elektromanyetik kontaktörün temel işlevi, bobinle kumanda edilen anahtarlamadır. Şemada bir motorun, aydınlatma grubunun ya da ısıtıcının önünde görülebilir. Kontaktör tek başına koruma sağlamaz. Motor devrelerinde yanında ayrı bir aşırı yük koruması çizilir; bu bir termik röle ya da motor koruma şalteri olabilir ve hangisinin kullanılacağı projeye bağlıdır.

Motor devreleri şemada nasıl gösterilir?

Endüstriyel projelerde ve motor kumanda merkezlerinde (MCC) tek hat şeması, motorların nasıl kontrol edileceğini ve korunacağını gösterir. Motorun çalışma türüne göre şemadaki eleman grubu değişir. Örneğin yıldız-üçgen bağlantı kurulan bir devrede, yıldız ve üçgen kontaktörleri arasında uygun kilitleme gerekir ve bu bağlantı detayı projede belirtilir.

Schneider Electric'in temel motor koruma şeması, devre kesici, kontaktör ve termik röle dizilimini motoru korumanın olası yöntemlerinden biri olarak anlatır; üç ayrı cihaz her motorda bulunmak zorunda değildir. Aşırı yük algısı, kullanılan koruma cihazına göre stator akımına ya da motor sargılarındaki PTC sıcaklık algılayıcısına dayanabilir. Tek hat şeması koruma elemanının yerini gösterir; PTC algılayıcısının bağlantısı ise kumanda şemasında yer alır.

Tek hat şeması fiziksel panoya nasıl dönüşür?

Tek hat şeması, pano imalatı aşamalarının mühendislik çıkış noktasıdır. Ancak şema; panonun fiziksel boyutlarını, montaj yerini veya iklimlendirme ihtiyacını doğrudan söylemez. Pano seçiminde ortam sıcaklığı, nem, korozyon, toz ve darbe gibi çevre etkileri birlikte değerlendirilir.

Tasarımın ardından panonun montajı ve bara bağlantıları yapılır; tamamlanan panonun rutin doğrulaması pano imalatçısının sorumluluğundadır. Şemadaki her linyenin panodaki karşılığının etiketlenmesi, çizim ile panonun aynı dili konuşmasını sağlar.

Güç artırımı ya da yeni bir besleme gerektiren işlerde değişiklik önce projede çizilir. Halkalı'da bir sitenin otoparkına şarj istasyonu kurulurken güç artırımı gerekiyordu; bunun için BEDAŞ'a proje çizildi, başvuru yapıldı ve süreç takip edildi. Ardından ana panodan otoparka hat çekildi ve sayaç panosundaki sigorta ile kaçak akım grupları projeye göre yenilendi.

Elektrik projesi ve tek hat şeması hazırlığı hakkında bilgi ve teklif için proje ve danışmanlık sayfasına bakabilirsiniz.

Bu konudaki işlerimiz

Halkalı'daki sitenin otopark duvarına monte edilen elektrikli araç şarj istasyonu

Halkalı · Küçükçekmece · Ocak 2026

Halkalı sitede şarj istasyonu: güç artırımı ve yeraltı hattı

Halkalı'da sitede elektrikli araç şarj istasyonu: güç artırımı, BEDAŞ süreci ve yeraltı hattı

Site otoparkına elektrikli araç şarj istasyonu kuruldu. Güç artırımı için BEDAŞ'a proje çizilip başvuru yapıldı; bina ana panosundan otoparka projeye uygun kesitte kablo yeraltından çekildi, sayaç panosundaki sigorta ve kaçak akım grupları yenilendi. Projeden kuruluma tüm süreç tek elden yürütüldü.

İşin tamamını inceleyin →

Sık sorulan sorular

Tek hat şeması ile çok hat şeması arasındaki fark nedir?

Tek hat şeması enerji akışını, kademeleri ve ana elemanları tek bir çizgi üzerinde özetler. Çok hat şeması ise fazları, nötrü ve koruma iletkenini ayrı ayrı çizer. Kumanda devresi, bobin ve yardımcı kontak bağlantıları ayrı bir kumanda şemasında gösterilir; üç çizim birbirini tamamlar.

Pano üzerindeki etiketler şemayla aynı mıdır?

Özenli bir imalatta pano üzerindeki şalter ve linye etiketleri, tek hat şemasındaki kodlarla (örneğin Q1, F1, K1) aynı tutulur. Bu uyum arıza tespiti ve işletme sırasındaki bakım işlerini hızlandırır.

Ev elektrik projesinde tek hat şeması olur mu?

Evet. Yapının elektrik tesisat projesinde enerji dağıtımı, kofradan sayaç panosuna, oradan daire panolarına ve onların linyelerine kadar tek hat şemasıyla gösterilir. Daire içinde yapılan bir değişiklik de bu çizime işlenir.

Şemadaki "Ir" ve "Im" değerleri ne anlama gelir?

Ayarlanabilir açtırma birimi olan devre kesicilerde Ir aşırı yük (termik ya da uzun gecikmeli) açtırma ayarını, Im ise kısa devre (manyetik) açtırma eşiğini gösterir. Her cihaz ayarlanabilir değildir; sabit değerli cihazlarda bu eşikler üretimde belirlenmiştir. Şemadaki değer gerçek cihazın etiketiyle birlikte okunur, ayarı yalnız usta projeye göre yapar.

Kaynaklar

Gökhan Ateşalp

Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı

Masal Elektrik hakkında