Süperpoze elektrik projesi, elektrik çizimlerinin mimari, statik ve mekanik projelerle üst üste getirildiği koordinasyon çizimidir. Asma tavanda armatür, kanal ve sprinkler, şaftta tava ve borular, duvarlarda priz ile mobilya arasındaki çakışmaları uygulama başlamadan görünür kılar. Toplantıda alınan kararlar elektrik projesinin kendisine işlenmedikçe koordinasyon tamamlanmış sayılmaz.
- Bütün disiplinler aynı mimari revizyon üzerinde çalışmazsa üst üste koyma yanıltır.
- Tavan kotu, tavan boşluğundaki tesisatın yüksekliği netleşmeden sabitlenmemelidir.
- Şaft ölçüsü tek bir sayıyla değil, içinden geçecek hatlar ve bakım alanıyla belirlenir.
- Pano önündeki çalışma alanı ve sayaç yeri mimari planda baştan ayrılır.
Süperpoze elektrik projesi neyi gösterir?
Süperpoze, üst üste bindirme anlamında kullanılan bir çizim terimidir. Süperpoze çalışmada elektrik tesisatının çizimleri; mimari plan, tavan planı, statik kolon ve kirişler ve mekanik tesisatın aynı ölçekteki çizimleriyle tek paftada birleştirilir. Amaç, farklı ekiplerin ayrı ayrı doğru çizdiği işlerin aynı noktada birbirine çarpıp çarpmadığını sahaya çıkmadan görmektir.
Sektörde bu çalışma mekanik, elektrik ve mimari koordinasyon olarak da anılır. Paftada her disiplin kendi rengi ya da katmanıyla görünür. Böylece bir armatürün üstünden geçen havalandırma kanalı, bir panonun önüne açılan kapı kanadı ya da kirişe denk gelen bir buat aynı bakışta fark edilir.
Koordinasyon, taahhüt keşfi ve proje hazırlığı sırasında yapılır; mahal listesinden teslim planına uzanan sırayı elektrik taahhüt keşfi ve kapsamı rehberinde anlattık.
Elektrik projesinden farkı nedir?
Elektrik projesi tesisatın kendisini tarif eder: hatlar, panolar, koruma elemanları ve bunların hesapları. Süperpoze pafta ise yeni bir tesisat tarif etmez; çizimler arasındaki uyuşmazlığı gösteren bir koordinasyon aracıdır. Koordinasyonda verilen bir karar ancak elektrik projesine işlendiğinde uygulamanın dayanağı olur. Değişiklik onaylı bir projeyi etkiliyorsa yürürlükteki mevzuata göre ayrıca değerlendirilir.
Mimari ve elektrik çizimleri neden çakışır?
Mimari, statik, mekanik ve elektrik projeleri farklı ekiplerce, farklı zamanlarda ve bazen farklı mimari revizyonlar üzerinde çizilir. Her ekip kendi işini doğru çizse de hepsi aynı tavan boşluğunu, aynı şaftı ve aynı duvarı paylaşır. Çakışma bu ortak hacimlerde doğar.
Çakışmanın bedeli, fark edildiği ana göre büyür. Çizimde bulunan bir çakışma bir çizginin yerini değiştirmek demektir. Tavan kapandıktan ya da duvar sıvandıktan sonra bulunan aynı çakışma ise kırım, söküm ve yeniden işçilik anlamına gelir.
| Çakışma noktası | Sahada görülen sorun | Koordinasyonda verilecek karar |
|---|---|---|
| Armatür ile havalandırma menfezi | Armatür menfezin yerine ya da hemen yanına düşer | Armatür ve menfez yerleri tavan düzeninde birlikte kaydırılır |
| Kablo tavası ile kanal ve borular | Tavaya geçecek yer kalmaz ya da kotu değişir | Tavan boşluğunda her disipline ayrı kot ve güzergâh verilir |
| Hat ve buat ile kiriş | Hat kirişi dolaşmak zorunda kalır | Güzergâh kiriş altından planlanır; kirişten geçiş statik ekibin kararına bırakılır |
| Pano ile kapı ve dolap | Kapı kanadı ya da dolap panonun önünü kapatır | Pano önündeki açılma ve çalışma alanı planda boş bırakılır |
| Priz ve anahtar ile mobilya | Priz dolabın arkasında ya da tezgâh boşluğunda kalır | Yerleşim mobilya planı üzerinden sabitlenir |
| Tavan cihazları ile tavan modülü | Dedektör, hoparlör ve armatür aynı modüle sığmaz | Tavan planında her cihazın modül içindeki yeri belirlenir |
Asma tavanda elektrik tesisatı nasıl yerleşir?
Asma tavan, döşemenin altına ayrı bir taşıyıcıyla kurulan ve arkasında tesisat için boşluk bırakan tavandır. Bu boşlukta kablo tavaları, buatlar, armatür gövdeleri ve sürücüleri, havalandırma kanalları, sprinkler ve zayıf akım hatları yan yana durur. Kot, bir noktanın referans seviyeye göre yüksekliğidir; boşluktaki her elemanın kotu tavanın ne kadar aşağı ineceğini belirler, bu yüzden tavan kotu elektrik çizimi bitmeden kesinleşmemelidir.
Kablo tavaları ve ağır hatlar asma tavanın taşıyıcısına yüklenmez; projede gösterilen kendi askı ve konsollarıyla yapıya tutturulur; asma tavanın taşıyıcısı tesisat yükü düşünülerek seçilmemiş olabilir. Kuvvetli ve zayıf akım hatları tavan içinde de ayrı güzergâhlarda tutulur; ayrımın biçimi projeye ve şartnameye göre belirlenir.
Armatür yerleşimi tavan düzeniyle nasıl eşleşir?
Aydınlatma tasarımı armatürleri ışık ihtiyacına göre dizer; mimari ise tavanı modüllere, bantlara ve boşluklara böler. İki düzen üst üste konmadan armatürler modül çizgilerine, gizli perdelere ya da kiriş bantlarına denk gelebilir. Koordinasyonda armatür ritmi tavan düzenine oturtulur; ışık düzeyini etkileyen her kaydırma aydınlatma tasarımına geri döner ve yeniden kontrol edilir.
Tavan kapandıktan sonra bakım erişimi nasıl korunur?
Buatlar, armatür sürücüleri, dedektörler ve bazı cihaz bağlantıları ileride ulaşılması gereken noktalardır. Sökülebilir modüllü tavanda bu erişim kendiliğinden vardır. Alçıpan gibi kapalı tavanlarda ise bu noktaların altına erişim kapağı konacağı projede işaretlenmelidir; kapak yeri çizilmemişse ilk arızada tavanın kesilmesi gerekebilir.
Elektrik şaftının ölçüsü neye göre belirlenir?
Elektrik şaftı, kat panolarını besleyen kolon hatlarının ve zayıf akım hatlarının katlar arasında dikey olarak taşındığı kapalı hacimdir. Her bina için geçerli tek bir şaft ölçüsü yoktur; içinden ne geçeceği ve bakımın nasıl yapılacağı ölçüyü belirler. Mimari planda şaftın yeri erken çizildiği için elektrik ihtiyacı netleşmeden verilen ölçü sonradan dar kalabilir.
Kolonların kabloyla mı busbar kanalıyla mı taşınacağı şaftın içini doğrudan değiştirir; iki sistemin yer ve güzergâh farkını busbar ve kablolu dağıtım rehberinde karşılaştırdık. Kat panosu şaftın içinde ya da önünde duracaksa panonun açılması ve önünde çalışılması için gereken alan da hesaba katılır.
Şaftta kuvvetli ve zayıf akım nasıl ayrılır?
Projeye göre iki sistem ayrı şaftlardan ya da aynı şaftın içinde ayrı tava ve bölmelerden geçirilebilir. Ayrımın nasıl yapılacağı şartnamede yazılmalıdır; zayıf akım hatları farklı ekiplerce çekilebilir ve sonradan eklenen bir hat yanlış tavaya girerse ayrım bozulur. Her katta tavaların hangi sisteme ait olduğunun çizimde ve sahada aynı görünmesi bu karışıklığı önler.
Pano ve sayaç yerleri mimariyle nasıl uzlaştırılır?
Pano yeri, elektriğin işin başında ihtiyaç duyduğu ama mimari planda kolayca başka işlere verilen bir alandır. Panonun önünde kapağın açılacağı ve bakım yapılacağı alan boş kalmalı; pano kapı arkasına, raf önüne ya da ıslak hacim duvarına sıkışmamalıdır. Bu alanın ölçüsü projeye ve kullanılan panoya göre belirlenir, mimari planda taranmış bir alan olarak gösterilmesi sonradan dolap konmasını engeller.
Sayaç yeri ise yalnız binanın iç kararı değildir. Sayaç ve mühürlü bölüm dağıtım şirketinin mührü ve denetimi altındadır; sayaçtan sonraki ana giriş ve sayaç panosunun mühürsüz bölümü tesisat işidir. AYEDAŞ'ın sayaç soru-cevap sayfası, sayaç yerinin değiştirilmesi için yeni yeri gösteren iç tesisat projesiyle, yetkili bir elektrikçi aracılığıyla dağıtım şirketine tadilat projesi başvurusu yapılması gerektiğini açıklar. Bu açıklama AYEDAŞ bölgesine aittir; başvuru tesisin bulunduğu dağıtım bölgesindeki şirkete yapılır.
Mimari bir revizyon sayaç panosunu başka bir duvara taşıyorsa bu başvuru koordinasyon takvimine baştan yazılmalıdır. AVM içindeki mağazalarda pano yeri ve enerjinin alınacağı nokta yönetimin teknik şartnamesiyle de sınırlanır; bu süreci AVM'de mağaza elektrik işleri rehberinde anlattık. Ocak, fırın ya da makine gibi kendi hattıyla beslenen cihazların yeri de mimari yerleşim kesinleşmeden sabitlenmez; bu hatları sanayi tipi cihazlara trifaze besleme rehberinde ele aldık.
Koordinasyon süreci adım adım nasıl yürür?
Koordinasyon ortak bir altlıkla başlar: bütün disiplinler aynı mimari revizyon üzerinde çalışmalıdır. Elektrik ekibi kendi katmanlarını bu altlığa oturtur, mekanik ve statik çizimlerle üst üste koyar ve bulduğu çakışmaları yeri, ilgili disiplini ve önerilen çözümüyle bir listeye yazar.
Liste ortak toplantıda satır satır kapatılır: hangi tarafın yer değiştireceği, kararın kim tarafından ve hangi tarihte verildiği yazılır. Çizimler iki boyutlu paftalarda ya da projeye göre üç boyutlu bir modelde üst üste getirilebilir; yöntem ne olursa olsun sonuç revizyon numarası ve tarihiyle bütün ekiplere dağıtılır.
Çok disiplinli yapılarda bu liste uzar; hastanelerde dağıtım, zayıf akım ve yangın senaryosu arayüzlerinin mahal mahal koordinasyonunu hastane elektrik taahhüdü rehberinde ele aldık. Koordinasyonda değişen kablo ve tava miktarları teklif metrajına da yansır; bunun nasıl okunacağını taahhüt teklifinde metraj ve şartname rehberinde anlattık.
- Bütün disiplinlerin aynı mimari revizyonu kullandığını teyit edin.
- Çakışma listesinin her satırında kararı veren tarafın ve tarihin yazılı olmasını isteyin.
- Kapanan çakışmaların elektrik projesine işlendiğini revizyon numarasıyla görün.
- Mobilya ve cihaz yerleşim planlarının koordinasyona dahil edildiğini sorun.
- Tavan kapanmadan önce son paftanın sahadaki ekiplerde olduğunu doğrulayın.
Sahadaki değişiklikler projeye nasıl geri döner?
Koordinasyon ne kadar dikkatli yapılsa da sahada beklenmeyen durumlar çıkar: bir kiriş çizimdekinden farklı kottadır, bir kanal başka yerden geçmiştir ya da işveren bir mahalin kullanımını değiştirir. Uygulamanın son hâlini gösteren çizime as-built proje denir; hazırlanışını ve teslimle ilişkisini as-built projenin hazırlanışı rehberinde anlattık.
Bu kayıt işyerleri için yalnız bir düzen meselesi değildir. ÇSGB'nin iş ekipmanları açıklaması, elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarının periyodik kontrolünde tesisat projesinin istendiğini belirtir. Aynı açıklamaya göre zorunlu periyodik kontrol Ek-III tablolarındaki ekipmanlar için, kontrole yetkili kişilerce yapılır. Koordinasyon kararları projeye geçmezse kontrolde çizim ile saha arasında açıklanması gereken farklar birikir.
Enerjilendirme öncesindeki doğrulama ve açık kalemlerin kapatılması ayrı bir aşamadır; elektrik tesisatı devreye alma rehberinde ele aldık. Proje tarafında verdiğimiz hizmetin kapsamını proje ve danışmanlık sayfasında, diğer başlıkları elektrik rehberimizde bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Süperpoze çizimi kim hazırlar, sorumluluk kimdedir?
Bu, sözleşmeye ve projenin örgütlenmesine bağlıdır. Elektrik ekibi kendi katmanını hazırlar; çizimleri bir araya getirme ve kararları kayda geçirme görevinin kimde olduğu ise işin başında yazılı olarak belirlenmelidir. Sorumlu belli değilse her ekip çakışmanın diğer tarafta çözüleceğini varsayabilir.
Süperpoze pafta onaya sunulan bir proje midir?
Koordinasyon paftası bir çalışma belgesidir; tesisatı tarif eden asıl çizim elektrik projesidir. Hangi projenin hangi kuruma, hangi başvuruyla sunulacağı yürürlükteki mevzuata ve başvurunun türüne göre değerlendirilir. Koordinasyonda alınan bir karar onaylı projede değişiklik gerektiriyorsa bu ayrıca ele alınır.
Asma tavan kapandıktan sonra yeni hat eklenebilir mi?
Tavanın türüne bağlıdır. Plakaları kaldırılabilen tavanlarda ilgili bölüm açılarak çalışılabilir; kapalı alçıpan tavanlarda erişim noktası yoksa tavanın kesilip onarılması gerekir. İleride hat eklenmesi beklenen bölgeler için tavada boş pay ve ulaşılabilir bir geçiş noktası koordinasyon sırasında planlanırsa bu iş kolaylaşır.
Mevcut bir binada tadilat yaparken de üst üste çizim gerekir mi?
Tadilat tavanı, şaftı ya da duvarları etkiliyorsa gerekir; ancak önce mevcut tesisatın gerçekte nasıl olduğu ortaya çıkarılmalıdır. Elinizde güncel çizim yoksa üst üste konacak doğru bir elektrik katmanı da yoktur. Devraldığınız bir işyerinde bu ilk incelemenin sırasını işyeri kiralarken elektrik altyapı kontrolü rehberinde anlattık.
Koordinasyon için hangi çizimler toplanmalı?
Mimari kat planları, tavan planları ve kesitler, statik kolon ve kiriş planları, mekanik kanal ve boru çizimleri, sprinkler yerleşimi ile elektrik kuvvetli ve zayıf akım paftaları. Hepsinin aynı ölçekte ve aynı mimari revizyona dayanması gerekir. Mobilya ve cihaz yerleşim planları da priz ve hat yerlerini doğrudan etkilediği için listeye girer.
Kaynaklar
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında