Busbar sistemi nedir? Kablolu dağıtımdan farkları

Kısa cevap

Busbar sistemi, enerjiyi kablo yerine metal muhafazalı bir kanalın içindeki bakır ya da alüminyum baralarla taşıyan, yüklerin gerektiğinde kanal üzerindeki çıkış kutularından beslenebildiği dağıtım düzenidir. Kablolu dağıtımda ise her pano ya da yük için panodan ayrı hat çekilir. Hangisinin uygun olduğu akıma, güzergâha, yerleşimin değişkenliğine ve bakım düzenine göre projede seçilir.

Busbar parça listesi güzergâh ölçüsüne göre çıkarılır; şaft ve tavan ölçüleri sipariş öncesinde kesinleşmelidir.
Çıkış kutulu kanala yeni yük, kanalın ve beslemesinin akım sınırı içinde, uygun bir çıkış noktasından eklenebilir.
Kablolu dağıtımda her hat panodaki kendi koruma elemanıyla ayrılır.
İki sistemde de koruma, kurulum noktasındaki beklenen kısa devre akımı dikkate alınarak seçilir.

Busbar sistemi hangi parçalardan oluşur?

Busbar, fabrikada üretilmiş metal muhafazalı kanal parçalarının içinde birbirinden yalıtılmış bakır ya da alüminyum baralar taşıyan hazır bir dağıtım sistemidir. Sahada bara kanalı ya da busbar kanal sistemi adıyla da anılır. Kablonun aksine şantiyede kesilip uzatılmaz; düz parçalar, dirsekler, T ve geçiş parçaları birbirine eklenerek bir güzergâh kurulur.

Kanalın başında enerjinin panodan ya da trafodan alındığı besleme ucu bulunur. Dağıtım yapan kanallarda muhafaza üzerinde çıkış noktaları vardır; çıkış kutusu, bu noktaya takılan, içinde kendi koruma elemanını taşıyan ve bağlı yükü ya da tali panoyu besleyen modüldür. Kanal tavana, duvara ya da şafta askı ve konsollardan oluşan taşıyıcı sistemle tutturulur.

Busbar ile kablo arasındaki tercih, taahhüt keşfinde pano ve ana dağıtımın tanımlandığı adımda verilir; çünkü pano çıkışlarının sayısı ve yeri dağıtım biçimine göre değişir. Keşfin bütün sırasını taahhüt keşfi ve kapsam rehberinde anlattık.

Güç taşıyan kanal ile dağıtım kanalı nasıl ayrılır?

Bazı kanallar büyük bir akımı yalnız bir noktadan diğerine taşır: trafodan ana panoya ya da ana panodan bir kat panosuna giden besleme gibi. Bu kanallarda yol üzerinde çıkış bulunmaz. Dağıtım kanalları ise boyları boyunca yerleştirilen çıkış kutularıyla birden çok yükü besler; bazı üreticilerin armatür beslemesi için sunduğu daha küçük aydınlatma kanalları da aynı dağıtım mantığıyla çalışır. Projede ve teklifte kanalın hangi görevle seçildiği ayrı ayrı yazılmalıdır.

Kablolu dağıtım nasıl kurulur?

Kablolu dağıtımda panodaki her çıkıştan, beslediği yüke ya da tali panoya kadar ayrı bir kablo çekilir. Kablolar güzergâha göre tava, merdiven tipi taşıyıcı, kanal ya da boru içinde ilerler. Her hat panoda kendi koruma elemanına bağlandığı için hangi kablonun neyi beslediği tek hat şemasında tek tek izlenebilir.

Akım büyüdükçe kablonun kesiti büyür ya da aynı faz için birden fazla kablo paralel çekilir. O noktada tavada kaplanan yer, yan yana duran kabloların birbirinin soğumasını etkilemesi ve uçlardaki bağlantı sayısı tasarımı belirleyen konulara dönüşür. Kablonun esnekliği ise düzensiz güzergâhlara ve sahada sonradan değişen ölçülere uyum sağlar; binalar arasında toprak altından geçen hatlar ayrıca yeraltı kablosu ve menhol işleri başlığında planlanır.

Kablolu dağıtımın düzeni tavada görünür. Borsa İstanbul'un 2. işlem salonunda üstlendiğimiz elektrik işlerinde kuvvetli ve zayıf akım hatları yükseltilmiş zeminde düzenli tavalarla taşındı.

Busbar kanalı ile kablolu dağıtım hangi noktalarda ayrılır?

İki sistem aynı enerjiyi taşır; aralarındaki fark, bu enerjinin nasıl bölündüğünde ve değişikliğe nasıl uyum sağladığında ortaya çıkar. Busbarda birden çok yük aynı kanaldan beslenir, kablolu dağıtımda her yük panoya kendi hattıyla bağlanır. Aşağıdaki tablo mekanizmadaki farkı gösterir; hangi farkın ağır bastığı projeye göre değişir.

Bu fark arıza anında da kendini gösterir. Kanalın beslemesindeki koruma açarsa o kanala bağlı bütün çıkışlar enerjisiz kalır; kablolu dağıtımda açan koruma yalnız kendi hattını keser. Bu yüzden kesintiye dayanıksız yüklerin hangi kanala ya da hangi hatta bağlanacağı tasarımda ayrıca düşünülür.

Konu	Busbar kanalı	Kablolu dağıtım
Enerjinin bölünmesi	Ortak kanal; çıkış kutularıyla birden çok yük	Her yük ya da tali pano için panodan ayrı hat
Yeni yük eklemek	Kanalın akım sınırı içinde, uygun çıkış noktasına yeni kutu takılır	Panoda boş çıkış ve güzergâhta yer gerekir, yeni hat çekilir
Güzergâh	Rijit parçalar; her dönüş ve geçiş için ayrı parça	Esnek; düzensiz ve sonradan değişen güzergâha uyar
Tedarik	Parça listesi güzergâh ölçüsünden çıkar, sipariş için ölçü kesinleşmelidir	Makara hâlinde gelir, sahada kesilir
Arızanın etkisi	Kanal beslemesi açarsa bütün çıkışlar etkilenir	Açan koruma yalnız kendi hattını keser
Bakımın odağı	Ek yerleri ve çıkış kutuları, üreticinin talimatıyla	Kablo uçları, pano bağlantıları ve taşıyıcı düzen

Projede hangisi seçilir, karar neye göre verilir?

Tek doğru cevap yoktur; karar akımın büyüklüğüne, yüklerin yerleşimine, bu yerleşimin ne kadar değişeceğine ve binanın güzergâh imkânlarına göre verilir. Bu sorular cevaplanmadan iki teklifi yalnız fiyatla yan yana koymak, farklı işleri karşılaştırmak anlamına gelir.

Busbar kanalı hangi durumlarda öne çıkabilir?

Katları dikey olarak besleyen kolonlarda, büyük akımın kısa ve düz bir yoldan taşınması gereken ana beslemelerde ve makine yerleri zamanla değişen uzun salonlarda busbar değerlendirmeye girer. Fabrikalarda bu seçimin güç planlaması ve ana dağıtım panosuyla ilişkisini fabrika ve endüstriyel tesis taahhüdü rehberinde ayrıca anlattık.

Kablolu dağıtım hangi durumlarda yeterli kalır?

Yükler az sayıda ve dağınıksa, güzergâh düzensizse, binalar arasında geçiş varsa ya da yerleşimin değişmesi beklenmiyorsa kablolu dağıtım işi sadeleştirebilir. Ocak, fırın ya da motor gibi tek tek beslenen cihazların hatları da bu düzende planlanabilir; ayrıntısını sanayi tipi cihazlara trifaze hat rehberinde bulabilirsiniz.

Gelecekteki yük artışı kararı nasıl etkiler?

Busbarda çıkış kutusuyla yük eklemek, kanalın ve beslemesinin taşıyabileceği akım sınırı içinde kolaydır; kanal bu sınıra ulaştığında ek yük için ayrı bir besleme ya da daha yüksek akımlı bir kanal gerekir; hangisinin uygun olduğu projede hesapla belirlenir. Tesisin toplam gücü artıyorsa dağıtım şirketi tarafı da gündeme gelir. AYEDAŞ bölgesinde mesken dışındaki bir tesisin bağlantı gücü %20'den fazla arttığında, AYEDAŞ'ın yeni bağlantı sayfasına göre tadilat projesiyle 7 iş günü içinde başvuru yapılır.

Kısa devre akımı ve koruma iki sistemde nasıl ele alınır?

Kısa devre akımı, bir arıza anında belirli bir noktadan geçebilecek akımdır ve kaynağa yaklaştıkça büyür. Schneider Electric'in devre kesici seçimi sayfası, koruma elemanı seçilirken kurulum noktasındaki beklenen kısa devre akımının dikkate alındığını belirtir. Bu ilke iki sistemde de aynıdır; değişen, akımın hangi noktalarda hesaplanacağıdır.

Busbarda besleme ucundaki koruma bütün kanalı, her çıkış kutusundaki koruma ise yalnız kendi yükünü korur. Kanalın ve çıkış kutularının üretici değerleri, bulundukları noktadaki kısa devre akımıyla birlikte değerlendirilir. Kablolu dağıtımda her hat panodaki kendi elemanıyla korunur ve kablo bu korumayla uyumlu seçilir.

Üst ve alt koruma elemanlarının uyumu, yani bir arızada yalnız arızaya en yakın elemanın açması, iki sistemde de tasarımın konusudur. Gerçek değerler gerilime, kablo ya da kanal uzunluğuna ve yüklere göre hesaplanır; bu hesap projeyi hazırlayan ekibin işidir.

Şaft, tavan ve yangın geçişleri seçimi nasıl etkiler?

Busbar parçaları rijittir; her yön değişimi, kiriş altı dönüşü ya da döşeme geçişi ayrı bir parçayla çözülür. Bu yüzden kanal güzergâhı mimari, statik ve mekanik projelerle üst üste konarak kontrol edilir; havalandırma kanalları, sprinkler boruları ve kirişlerle çakışmanın sipariş öncesinde görülmesi gerekir. Bu çakışma kontrolünü mimari ve elektrik projesi koordinasyonu rehberinde ayrıntılı ele aldık.

Kablo, taşıyıcısı uygunsa sahada değişen ölçülere uyarlanabilir; ancak büyük kesitli kabloların bükülmesi ve tavada kapladığı yer de güzergâhı sınırlar. Kolon akımı büyüdükçe şaftta birden fazla kalın kablo mu, tek bir kanal mı yer alacağı bu karşılaştırmayla belirlenir.

Kanal ya da kablo bir yangın bölmesinden geçiyorsa geçişin nasıl kapatılacağı projede ve şartnamede yazılmalıdır; busbar'da bu ayrıntı kanalın o noktadaki parçası ve üreticinin belgesiyle birlikte ele alınır. Yönetimin teknik şartname verdiği AVM gibi yapılarda mağazanın enerjiyi hangi noktadan alacağı da bu şartnameye bağlıdır; konuyu AVM'de mağaza elektrik işleri rehberinde anlattık.

Teklifte ve teslimde hangi kalemler ayrı görülmeli?

Busbar teklifi kanal metrajı ve parça listesiyle, kablolu dağıtım teklifi ise kablo metrajı, taşıyıcı ve uç bağlantılarıyla hazırlanır. İki teklifin karşılaştırılabilmesi için aynı yüklerin, aynı güzergâhın ve aynı koruma düzeninin fiyatlandığından emin olmak gerekir. Metrajın ve şartnamenin nasıl okunacağını teklif, metraj ve malzeme şartnamesi rehberinde anlattık.

Montaj bittikten sonra sistemin enerjilendirilmeden önce kontrol edilmesi, denenmesi ve kabulü ayrı bir süreçtir; adımlarını elektrik tesisatının devreye alınması rehberinde bulabilirsiniz. Kanalın ve çıkış kutularının sahadaki gerçek yeri, sahada yapılanı gösteren güncel projeye işlenmiş olmalıdır; bu projenin hazırlanışını as-built proje ve teslim etiketlemesi rehberinde ele aldık.

Taahhüt işlerinde üstlendiğimiz kapsamı elektrik taahhüt hizmetimiz sayfasında, tamamlanmış işlerden kesitleri projelerimiz sayfasında bulabilirsiniz.

Busbar teklifinde çıkış kutularının sayısının ve korumalarının ayrı satırda yazıldığını kontrol edin.
Askı ve taşıyıcı sistemin, besleme ucunun ve pano bağlantısının kapsamda olup olmadığına bakın.
Kablolu teklifte tava, taşıyıcı ve uç bağlantılarının metraja dahil olduğunu görün.
İki teklifin aynı yük listesine ve aynı güzergâha dayandığını teklif verenlere sorun.
Teslimde kanalın ve hatların güncel proje üzerindeki yerini isteyin.

Kullanım sırasında bakım ve kontrol nasıl planlanır?

Busbar kanalında ek yerleri ve çıkış kutuları, kablolu dağıtımda ise kablo uçları ve pano bağlantıları bakımın odak noktalarıdır. 36 kV'a kadar kuvvetli akım tesislerini kapsayan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın bakım usul ve esasları, bir teçhizatın kendine özgü bakım talimatı varsa ayrıca bu talimata uyulacağını belirtir. Belge, bakımdan önce tesisin incelenmesini ve gereken donanımla malzemenin iş başlamadan hazırlanmasını da öngörür.

İşyerlerinde dağıtım biçiminin çizime doğru geçmesi periyodik kontrolü de etkiler. ÇSGB'nin iş ekipmanları duyurusuna göre bu kontrolde tesisat projesi istenir ve sahadaki tesisatın o projeye uyup uymadığına bakılır. Çizimde kablo görünen bir güzergâhta sahada busbar kanalı duruyorsa, ya da durum tam tersiyse, kontrolü yapan kişi iki belgeyi eşleştirmekte zorlanır. Dağıtımla ilgili diğer konular için elektrik rehberimize göz atabilirsiniz.

Bu konudaki işlerimiz

Borsa İstanbul işlem salonunda yükseltilmiş zemin altında döşenen kablo tavaları

Borsa İstanbul · Fotoğraflar: Şubat–Nisan 2015

Projeden kesit: Borsa İstanbul 2. işlem salonunun anahtar teslim elektrik işleri

Borsa İstanbul 2. işlem salonunun kuvvetli akım, zayıf akım ve otomasyon dahil anahtar teslim elektrik işlerinden kareler: yükseltilmiş zemin altına döşenen kablo tavaları, sigorta sıralı dağıtım panosu, siyah tavan panelleri arasında lineer ışık hatları ve gömme spotlar, tamamlanan salon.

İşin tamamını inceleyin →

Sık sorulan sorular

Busbar kanalı konut binalarında kullanılır mı?

Çok katlı konut binalarında, kat ya da daire panolarını aynı şafttan besleyen kolon hattı olarak projeye göre kullanılabilir. Daire içindeki aydınlatma ve priz hatları ise kabloyla devam eder. Karar şaftın ölçüsüne, kolon akımına ve binanın ileride nasıl kullanılacağına göre verilir; küçük binalarda kablolu kolon hattı işi sadeleştirebilir.

Kablolu dağıtımı olan bir binaya sonradan busbar eklenebilir mi?

Şaftta ya da tavanda kanal parçalarına yetecek düz bir yol, kanalı taşıyacak yapı ve ana panoda uygun bir çıkış varsa eklenebilir. Mevcut kolon hattının devreden çıkarılması ve kanala geçiş bir kesinti planı gerektirir. Dönüşüm proje revizyonuyla yapılır ve değişiklik güncel projeye de işlenir.

Busbar kanalı nemli alanda ya da dış ortamda kullanılabilir mi?

Kanalların toza ve suya karşı koruma derecesi üründen ürüne değişir ve üreticinin belgelerinde yazar. Nemli, tozlu ya da dış ortama açık bir güzergâhta seçilen kanalın o ortama uygun koruma derecesinde olduğu projede ve teklifte açıkça belirtilmelidir. Uygun olmayan bir ürünü sonradan korumaya almak ek iş çıkarır.

Busbar kanalında ısınma ya da koku fark edersem ne yapmalıyım?

Kanala, çıkış kutularına ve taşıyıcılara dokunmayın, kapak açmayın. Isınmanın, kokunun ya da sesin hangi noktada ve hangi saatte fark edildiğini not edip tesisin bakım sorumlusuna ya da elektrik ekibine hemen bildirin. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa alanı boşaltın ve 112'yi arayın.

Bara dağıtım sistemi ile busbar aynı şey mi?

Her zaman değil. Bara, akımı taşıyan bakır ya da alüminyum iletken çubuktur ve panoların içinde de bulunur. Bara dağıtım sistemi ifadesi bazen pano içindeki bu baraları, bazen de baraların kanal içinde taşındığı busbar kanalını anlatır. Teklifte ya da şartnamede geçiyorsa hangisinin kastedildiğini yazılı olarak netleştirin.

Busbar mı kablo mu daha ekonomik olur?

Genel bir cevap yoktur. Toplam bedel akım değerine, güzergâhın uzunluğuna, çıkış sayısına, taşıyıcı ve işçilik kapsamına bağlıdır. Yerleşimin değişeceği bir tesiste ileride çekilecek yeni hatların bedeli de hesaba girer. Karşılaştırma, iki sistem için aynı yük listesi ve aynı güzergâh üzerinden hazırlanmış tekliflerle yapılmalıdır.

Kaynaklar

Gökhan Ateşalp

Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı

Masal Elektrik hakkında