Tesise göre kompanzasyon tasarımı işletmenin adına değil, ölçülen yük profiline dayanır: reaktif ihtiyacın gün içinde ve düşük yük saatlerinde nasıl değiştiği, yüklerin ne hızla devreye girip çıktığı ve harmonik düzeyi. Mağaza, ofis ve fabrikada farklı pano çıkmasının nedeni bu ölçümlerdir. Toplam güç, kademe yapısı, filtre ya da tristör kararı bunlara göre verilir.
- Ofis ya da mağazada yükün mesai dışında endüktif mi kapasitif mi kaldığı ölçümle görülür; bina türü bunu tek başına söylemez.
- Tristörlü anahtarlama, sık ve hızlı değişen ya da anahtarlama geçicilerine duyarlı yükler için bir seçenektir; işletmenin büyüklüğü ölçüt değildir.
- Harmonik filtre kararı işletme türüne değil, harmonik ölçümüne dayanır.
- Küçük kademe kararı tatil, gece ya da duruş dönemlerindeki düşük yük ölçümüne dayanır.
Tesise göre kompanzasyon tasarımı neden yük profiliyle başlar?
Yük profili, bir tesisin çektiği gücün ve reaktif ihtiyacının saatten saate, günden güne ve mevsimden mevsime nasıl değiştiğini gösteren zaman kaydıdır; grafiğe döküldüğünde yük eğrisi adını alır. Schneider Electric'in reaktif enerji gerektiren cihazlar sayfası, motor, trafo ve balast gibi manyetik alan kuran AC cihazların bu alanı oluşturmak için reaktif akım istediğini anlatır. Bu cihazların hangi saatlerde ve hangileriyle birlikte çalıştığı, kompanzasyonun neye cevap vereceğini belirler.
Panonun toplam gücü bu profilden çıkar. ABB'nin güç faktörü düzeltme kılavuzu gereken kondansatör gücünü aktif güçle birlikte mevcut ve hedeflenen güç faktöründen bulur; adımlar kompanzasyon hesabı rehberinde. Tasarımın asıl farkı toplamdan sonra başlar: aynı toplam, işletmenin çalışma biçimine göre farklı kademe düzeni, farklı anahtarlama ve gerekirse filtreyle kurulur. Panonun parçaları kompanzasyon panosunun yapısı, sistemin genel işleyişi kompanzasyonun temel mantığı rehberinde anlatılır.
Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde panonun yük eğrisine uygun kurulması, dönem oranının sınırın altında kalmasını kolaylaştırır. Hangi sınırın geçerli olduğu kurulu güce bağlıdır: EPDK'nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esaslarına göre kurulu gücü 50 kVA'nın altında olanlarda endüktif sınır aktif enerjinin %33'ü, kapasitif sınır %20'sidir; 50 kVA ve üstünde olanlarda bu değerler %20 ve %15'e iner. Kurulu gücü 50 kVA ve üstündeki bir tesiste kapasitif pay daha dar olduğu için, düşük yük saatinde fazla gelen bir kademe tasarımda ayrıca hesaba katılır.
Mağaza, ofis ve fabrikada yük profili nasıl farklılaşabilir?
İşletme türü yük profili hakkında ilk ipucunu verir, ama tasarımı tek başına belirlemez. Aynı adı taşıyan iki ofisten biri gece sunucu odası ve soğutmayla çalışırken öteki tamamen kapanabilir. İki fabrikadan birinde makineler gün boyu sabit hızda dönerken ötekinde kısa çevrimli yükler sürekli devreye girip çıkabilir.
Bu yüzden aşağıdaki tabloda asıl ayrım ölçümde görülen yük karakteridir; işletme türü yalnız nerede karşılaşılabileceğine dair örnektir. Her satırdaki seçenek, o karakter ölçümle doğrulandığında değerlendirilir.
| Ölçümde görülen yük karakteri | Nerede karşılaşılabilir? | Ne ölçülür? | Değerlendirilen seçenek |
|---|---|---|---|
| Mesai saatine bağlı, yavaş değişen yük | Düzenli çalışan bir ofis ya da mağaza | Mesai içi ve dışı reaktif ihtiyaç | Otomatik kademeli pano; en küçük kademe mesai dışı yüke göre |
| Kademeler çıkmışken kapasitif kalan tesis | Gece yalnız birkaç cihazı açık kalan bir işletme | Düşük yük saatinde şebekeye verilen reaktif enerji | Kademe düzeninin gözden geçirilmesi; gerekirse şönt reaktör |
| Sık ve hızlı devreye girip çıkan yük | Kısa çevrimli makineleri olan bir üretim tesisi | Yükün değişim hızı | Tristörle anahtarlanan kompanzasyon |
| Sürücülü ve elektronik yükü yoğun tesis | Hız kontrollü motorları olan bir fabrika ya da elektronik yükü yüksek bir bina | Akım ve gerilimdeki harmonik düzeyi | Kondansatör gruplarına seri harmonik filtre reaktörü |
| Uzun süre düşük kalan yük | Tatil, bakım ya da üretim arası veren bir fabrika | Duruş dönemindeki reaktif ihtiyaç | Düzene daha küçük kademe eklenmesi |
Ofis ve mağazada kompanzasyon panosu nasıl tasarlanır?
Küçük bir mağaza ya da ofiste ilk soru, aboneliğin reaktif tarifeye girip girmediğidir. Aynı usul ve esaslar mesken ve aydınlatma tüketicilerini, tek fazdan beslenenleri ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcıları bu tarifenin dışında tutar. Tek fazla beslenen bir dükkânda reaktif bedel doğmadığından tasarım sorusu da doğmaz; konu, kapsamdaki aboneliklerdir.
Kapsamdaki bir ofis ya da mağazada yükü aydınlatma, iklimlendirme, bilgisayarlar, asansör ve soğutma gibi karışık cihazlar oluşturur. Bunların reaktif etkisi cihaz türüne ve saate göre değişir. Schneider Electric'in güç faktörü denetleyicisi kılavuzu, balast gibi cihazların kapasitif akım çekebildiğini ve aşırı kompanzasyonun özellikle gece ve hafta sonları bu akım ya da sabit kademeler yüzünden oluşabileceğini yazar.
Bu yüzden ofis ve mağazada belirleyici ölçüm mesai dışındadır: işyeri kapandıktan sonra açık kalan yükün endüktif mi kapasitif mi kaldığı. Ölçüm küçük bir yük gösterirse en küçük kademe bu yüke göre seçilir; kademeler çıkmışken tesis kapasitif kalıyorsa şönt reaktör ölçümle değerlendirilebilir. Düşük yük saatlerindeki olası nedenler gece ve hafta sonu kapasitif ceza rehberinde ayrıca işlenir.
Fabrika kompanzasyon sisteminde hangi ölçümler öne çıkar?
Fabrikada reaktif ihtiyacı motorlar, trafolar ve sargılı makineler belirler ve bu ihtiyaç vardiya düzenine göre büyüyüp küçülür. Tasarımın ilk sorusu, makinelerin hangi saatlerde birlikte çalıştığı ve vardiya aralarında ne kadar yükün kaldığıdır. Üretim durduğunda tablo değişir: ENTES'in kompanzasyon cihazları SSS sayfası tatil ve bakım duruşlarında işletmenin küçük yüklerle çalıştığını, bu dönemde kompanzasyonun da küçük kademelerle yapılması gerektiğini belirtir.
Düşük yük dönemleri ölçümde belirginse kademe yapısına küçük kademe eklenmesi bu yüzden değerlendirilir. Otomatik gruplar yükü izler, ama ulaşabildikleri hassasiyet kademelerin büyüklüğüyle sınırlıdır; Schneider Electric'in güç faktörü iyileştirme ekipmanları sayfası bu toleransın her kademenin büyüklüğünden geldiğini belirtir. Kademe büyüdükçe röle ihtiyaca yakın bir adım bulmakta zorlanır.
Tristörlü kompanzasyon nerede kullanılır?
Kontaktörlü panoda kademeler mekanik kontaklarla açılıp kapanır. Yük çok sık ve hızlı değişiyorsa ya da tesiste anahtarlama geçicilerine duyarlı cihazlar varsa, Schneider Electric'in aynı ekipman sayfası tristörle anahtarlanan kompanzasyonu bir seçenek olarak gösterir. Bu bir işletme türü kuralı değildir: büyük bir fabrikada da yük yavaş değişiyorsa kontaktörlü kademeler yükü izleyebilir. Karar, yükün değişim hızını gösteren ölçümle verilir.
Harmonik filtreli kompanzasyon panosuna ne zaman ihtiyaç duyulur?
Hız kontrollü sürücüler, inverterler ve elektronik güç kaynakları harmonik üretebilir; harmonik, akım ve gerilimin dalga biçimini düzgün sinüsten uzaklaştırır. Bir tesiste ne düzeyde olduğu ölçümle anlaşılır. Kondansatörün zayıf yanı, frekans yükseldikçe reaktansının (kapasitif direncinin) küçülmesidir; Schneider Electric'in harmonik ve kondansatör zorlanması sayfası bu nedenle kondansatörleri besleme gerilimindeki harmoniklere karşı hassas parçalar olarak anlatır.
Ölçüm gerekli gösterirse kondansatör gruplarına seri bir harmonik filtre reaktörü eklenir. ENTES'in harmonik filtre reaktörü sayfası, bu reaktörün harmonik akımlarına karşı kondansatör empedansını yükselttiğini ve rezonansı ana harmoniklerin frekansının altına çektiğini anlatır; görevi, kapasitif durumu dengeleyen şönt reaktörden farklıdır. Harmonikli bir tesiste güç faktörünün cos φ'ye eşit sayılması da yanıltır, çünkü bu eşitlik yalnız akım ve gerilim sinüzoidalken geçerlidir (Schneider Electric'in reaktif güç tanımı). Ölçüm ve filtre seçenekleri harmonik ve THD ölçümü, iki kavramın ayrımı güç faktörü ve cos φ rehberinde.
Tasarım kararını hangi ölçümler belirler?
Panonun kararlarını reaktif güç kontrol rölesi verir. ENTES'in reaktif güç kontrol rölesi açıklaması röleyi, ayarlanan hedef güç katsayısına ulaşmak için tesisin reaktif gücünü denetleyen cihaz olarak tanımlar. Rölenin bu hedefe ne kadar yaklaşabileceği, yük profiline uygun bir kademe düzeni kurulup kurulmadığına bağlıdır; rölenin çalışması reaktif güç kontrol rölesi rehberinde anlatılır.
Aynı toplam güç farklı kademe düzenleriyle kurulabildiği için tasarım kararı birkaç ölçümün birlikte okunmasıyla verilir. Bu seçimlerin teklif kalemlerine nasıl yansıdığı kompanzasyon panosu fiyatını belirleyen etkenler rehberinde işlenir. Yeni yapılan bir tesiste kompanzasyon, ana pano ve ölçüm noktasıyla birlikte elektrik taahhüt işinin parçası olarak planlanabilir.
Sahadaki işler, tasarımın devrede tutulması ve izlenmesi hakkında ne gösteriyor?
Tasarım ne kadar doğru olursa olsun pano devrede değilse işe yaramaz. Eylül 2026'da Sarıyer Ayazağa'daki bir kafede faturalarda reaktif bedelin her ay yinelendiği, sayaç endekslerinde de reaktif tüketimin önceki aya göre belirgin biçimde arttığı görüldü; duvardaki kompanzasyon panosu ise devre dışı bırakılmıştı. Burada yeni bir pano kurulmadı: sayaç panosuna yeni kablo çekildi, elemanları ayrı ayrı test edilip sağlam bulunan pano röle ayarıyla yeniden çalıştırıldı, iki fatura dönemi uzaktan izlendi ve bu sürede reaktif ceza oluşmadı.
Devredeki bir pano da izlenmeden bırakılmamalıdır. Ağustos 2026'da Sarıyer Maslak'ta reaktif ceza ödemiş bir işletmenin isteğiyle kompanzasyon değerleri ve fatura analizleri düzenli raporlandı; düzenli takip, reaktif sorunu fatura gelmeden görmeyi sağlar. Kasım 2025'te Esenyurt'taki bir işletmenin kompanzasyon panosu bakımında ise röle, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları ile sigortalar tek tek ölçülüp analiz edildi ve elle kontrol edildi; kondansatör ve kontaktör gibi elemanlar zamanla yıprandığı için düzenli bakım arızayı ve cezayı önceden görmeye yardım eder.
Kompanzasyon tasarımı için hangi bilgileri hazırlayabilirsiniz?
Tasarım masada değil faturayla başlar. İlk adım faturanızla yapılan ön analizdir; ardından sahada yük ölçülür ve iş üç yoldan birine ayrılır: sıfırdan yeni bir pano, mevcut panoda ceza nedeninin bulunup giderilmesi ya da yıllık bakım anlaşması. Yapı, kurulu güç, mevcut pano, faturalar ve ihtiyaç görülmeden bu yollardan hangisinin uygun olduğu söylenmez.
Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde son faturanızın endüktif ve kapasitif oranını kompanzasyon ceza hesaplama aracıyla önceden görebilirsiniz. Kurulum, ceza analizi ve yıllık bakım hakkında bilgi ve teklif için İstanbul'da kompanzasyon bakımı sayfasına bakabilirsiniz.
- İşletmenin çalışma saatlerini, vardiya düzenini ve kapalı olduğu günleri yazın.
- Sürücülü, inverterli ya da sık devreye girip çıkan makineleri listeleyin.
- Son birkaç dönemin faturalarını bir araya getirin.
- Yakın zamanda eklenecek makine ya da bölüm varsa belirtin.
- Panonun kapağını açmayın; duman ya da yanık kokusu fark ederseniz panodan uzaklaşıp ustaya haber verin.
Bu konudaki işlerimiz
Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
İşletme her ay reaktif ceza ödüyordu; kompanzasyon panosu vardı ama devre dışıydı. Sayaç endekslerinde reaktif oran yaklaşık %48'e çıkmıştı. Panoya sayaç panosundan yeni kablo çekildi, tüm elemanlar test edildi, reaktif güç rölesinin ayarları girildi; şu an reaktif ceza yok.
İşin tamamını inceleyin → — Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
İşletmenin kompanzasyon panosunun genel bakımı yapıldı: reaktif güç rölesi, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve bağlı diğer elemanlar tek tek ölçüm, analiz ve elle kontrolle incelendi.
İşin tamamını inceleyin → — Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandıSık sorulan sorular
Ofis için kompanzasyon panosu gerekir mi?
Aboneliğe bağlıdır. Mesken ve aydınlatma tüketicileri, tek fazla beslenenler ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olanlar reaktif tarifenin dışındadır. Kapsamdaki bir ofiste ihtiyaç, faturadaki endüktif ve kapasitif değerlere ve mesai dışı yükün ölçümüne göre belirlenir; ofis olmak tek başına pano gerektirmez.
Hızlı kompanzasyon nedir?
Piyasada kademeleri kontaktör yerine tristörle anahtarlayan düzenler için kullanılan bir addır. Ad tek başına bir ürünün gerçekte nasıl anahtarlandığını kesinleştirmez; bunu üreticinin belgesi gösterir. Kontaktörlü kademelerin izleyemeyeceği kadar hızlı değişen yüklerde ya da anahtarlama geçicilerine duyarlı cihazların bulunduğu tesislerde gündeme gelir ve gerekçesi ölçümle kurulur.
Her fabrikaya tristörlü kompanzasyon gerekir mi?
Gerekmez. Makineleri uzun süre sabit yükte çalışan bir fabrikada kontaktörlü otomatik kademeler yükü izleyebilir. Tristörlü anahtarlama, ölçüm yükün çok kısa aralıklarla değiştiğini ya da anahtarlama geçicilerine duyarlı cihazlar bulunduğunu gösterdiğinde gündeme gelir. Fabrika olmak bu kararı tek başına vermez.
Harmonik filtreli kompanzasyon her tesiste gerekir mi?
Gerekmez. Filtre reaktörünün işi, harmoniklere duyarlı kondansatör gruplarında rezonansı ana harmoniklerin frekansının altına çekmektir; harmonik düzeyi düşük bir tesiste bu işin karşılığı yoktur. Sürücülü ya da elektronik yükü fazla bir tesiste önce harmonik ölçümü yapılır; ofis, mağaza ya da fabrika etiketi filtre gereğini tek başına göstermez.
Aynı binadaki iki işletmeye aynı pano tasarımı uygulanabilir mi?
Doğru olmaz. İki işletme aynı binada olsa da çalışma saatleri, cihazları ve düşük yük dönemleri farklıdır; birine uyan kademe düzeni ötekinde eksik ya da fazla kalabilir. Her abonelik kendi faturası ve kendi ölçümüyle ayrı değerlendirilir.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
- ABB teknik rehberi: ABB — Power factor correction and harmonic filtering in electrical plants, July 2008
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Automatic compensation principles
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonics and capacitor stress
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Harmonik Filtre Reaktörleri
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Definition of reactive power
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonic distortion indicators, power factor
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Reaktif güç kontrol röleleri
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Şönt Reaktörleri (Endüktif Yük Reaktörü)
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında