Kompanzasyon, motor, trafo ve manyetik balast gibi manyetik alanla çalışan cihazların ihtiyaç duyduğu reaktif gücü, şebekeden çekmek yerine panodaki kondansatörlerle tesisin içinde karşılama düzenidir. Böylece şebekeden çekilen reaktif enerji azalır ve güç faktörü iyileşir. Reaktif tarifeye tabi işletmelerde doğru çalışan bir sistem, reaktif bedelin oluşmasını önlemeye yardım eder.
- Sistemin beyni reaktif güç kontrol rölesidir; kondansatör kademelerini yüke göre devreye alır ve çıkarır.
- Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde bedel iki yönden doğabilir: eksik kompanzasyonda endüktif, fazlasında kapasitif.
- Mesken, aydınlatma ve tek fazlı aboneliklere, kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olanlara reaktif tarife uygulanmaz.
- Masal Elektrik kompanzasyonda kurulum, tek seferlik ceza analizi ve yıllık bakım anlaşması yapar.
Kompanzasyon ne işe yarar ve neden gerekir?
Kompanzasyon kelimesi dengeleme anlamına gelir. Elektrikte dengelenen şey reaktif güçtür. Schneider Electric'in reaktif enerji gerektiren ekipman sayfası, elektromanyetik parça ya da manyetik bağlı sargı içeren bütün AC cihazların manyetik akı oluşturmak için bir miktar reaktif akıma ihtiyaç duyduğunu anlatır. Motorlar, trafolar ve manyetik balastlar bu gruptadır.
Bu reaktif akım iş yapmaz ama şebeke ile cihaz arasında gidip gelir; kabloları ve trafoyu da yükler. Kompanzasyon panosundaki kondansatörler bu ihtiyacı tesisin içinde karşılar, böylece şebekeden çekilen reaktif enerji azalır. Reaktif gücün aktif ve görünür güçten farkı ayrı rehberde, formülleriyle birlikte anlatılır.
İşletme açısından bunun iki sonucu vardır. Birincisi faturadır: reaktif tarifeye tabi bir abonelikte reaktif tüketim belirli oranları aşarsa ayrıca bedel yansır. İkincisi altyapıdır: aynı aktif güç için daha az akım çekildiğinden kablo, pano ve trafo daha rahat çalışır. Kompanzasyon panosu, binanın elektrik panosu düzeni içinde çalışan ayrı bir panodur.
Aktif, reaktif ve görünür güç nasıl ayrılır?
Aktif güç, cihazda ısıya, ışığa ya da harekete dönüşen ve kWh olarak sayaçta ölçülen kısımdır. Reaktif güç manyetik alanı kurmak için gidip gelen kısımdır. Görünür güç ise ikisinin bileşkesidir ve hattın taşıdığı toplam yükü anlatır; Schneider Electric'in güç faktörü tanımında belirtildiği gibi elektrikli ekipmanın anma seçimi görünür güce dayanır.
Güç faktörü, aktif gücün görünür güce oranıdır. Akım ve gerilim düzgün sinüs dalgası olduğunda bu oran cos φ değerine eşittir. Dalga şekli bozulduğunda toplam güç faktörü bu bozulmayı da içerir, bu yüzden cos φ ile aynı sayı olmayabilir. Bu ayrım güç faktörü ve cos φ rehberinde ayrıntılı işlenir.
| Güç türü | Ne anlatır? | Nerede görünür? |
|---|---|---|
| Aktif güç | İşe dönüşen güç: ısı, ışık, hareket | Sayaçtaki aktif endeks, faturadaki tüketim |
| Reaktif güç | Manyetik alan için gidip gelen güç | Endüktif ve kapasitif reaktif endeksler |
| Görünür güç | Aktif ve reaktif gücün bileşkesi | Trafo, kablo ve pano boyutlandırması |
| Güç faktörü | Aktif gücün görünür güce oranı | Reaktif güç kontrol rölesinin ekranı |
Kompanzasyon sistemi nasıl çalışır?
Kontaktörlü otomatik bir kompanzasyon panosu dört ana parçadan oluşur: tesisin akımını ölçen akım trafosu, ölçüme göre karar veren reaktif güç kontrol rölesi, rölenin komutuyla kademeleri açıp kapatan kontaktörler ve reaktif gücü üreten kondansatör grupları. Kondansatörlerin önünde, aşırı akımı sınırlayan sigorta ya da devre kesiciler bulunur.
Akım trafosu ölçümü nereden alır?
Röle, tesisin ne kadar reaktif güç çektiğini akım trafosundan gelen bilgiyle görür. Akım trafosu yanlış yerde ya da ters bağlıysa röle doğru karar veremez; kompanzasyon kurulu olduğu hâlde ceza gelebilir. Bu parçanın sayaçtaki ve kompanzasyondaki görevi akım trafosu rehberinde anlatılır.
Reaktif güç kontrol rölesi neye göre kademe seçer?
ENTES'in reaktif güç kontrol rölesi açıklaması, rölenin merkezi kompanzasyonda güç katsayısını kullanıcının ayarladığı değere getirmeye çalıştığını belirtir. Röle bunu, ihtiyaca göre kondansatör kademelerini sırayla devreye alıp çıkararak yapar. Ayarların ve ekranın neyi gösterdiği reaktif güç kontrol rölesinin görevi rehberinde ayrıca işlenir.
Kondansatör ve kontaktör
Kondansatör reaktif gücü üreten parçadır; kontaktör ise onu devreye alan anahtardır. Zamanla bir kademenin gücü azalabilir, sigortası atabilir ya da kontaktör kontağı yapışabilir; her biri farklı bir belirti verir. Kademe incelemesi ve değişim kararı kondansatör arızası rehberinin konusudur.
Sabit, otomatik, şönt ve senkron kompanzasyon farkı
Sabit kompanzasyonda belirli güçte bir kondansatör grubu sürekli devrededir ve yükün değişimini izlemez. Tek bir motorun ya da trafonun boşta çektiği reaktif güç gibi değişmeyen ihtiyaçlar için kullanılır. Yük gün içinde değişiyorsa sabit grup bazı saatlerde eksik, bazı saatlerde fazla gelir.
Otomatik kompanzasyonda röle, kondansatörleri kademe kademe yöneterek değişen yüke uyum sağlar. Schneider Electric'in güç faktörü iyileştirme ekipmanları sayfası, otomatik kademeli grupların kompanzasyonu yük düzeyine uyarlayabildiğini; bu uyumun her kademenin büyüklüğünün izin verdiği tolerans içinde kaldığını anlatır. Aynı kaynak, hızlı çevrimli ya da anahtarlama geçicilerine duyarlı yükler için tristörle anahtarlanan kompanzasyonu bir seçenek olarak gösterir.
Şönt kompanzasyon, kondansatörlerin yüke paralel bağlandığı düzenin adıdır; işletmelerdeki kompanzasyon panoları bu mantıkla çalışır. Şönt reaktör ise tersine, tesisin kapasitif kaldığı durumlarda endüktif yük ihtiyacını karşılamak için kullanılır; ENTES'in şönt reaktör sayfası cihazı bu amaçla tanımlar. Ne zaman gerektiği şönt reaktör rehberinde anlatılır. Senkron kompanzasyon ise reaktif gücün kondansatör yerine uyartımı ayarlanan senkron bir makineyle üretilmesidir; büyük güç sistemlerinin konusudur.
| Tür | Nasıl çalışır? | Nerede düşünülür? |
|---|---|---|
| Sabit | Belirli bir kondansatör grubu sürekli devrede | Değişmeyen reaktif ihtiyaç, tek motor ya da trafo |
| Otomatik kademeli | Röle kademeleri yüke göre açıp kapatır | Gün içinde yükü değişen işletmeler |
| Tristörlü | Kademeler kontaktör yerine tristörle anahtarlanır | Hızlı çevrimli ya da geçicilere duyarlı yükler |
| Şönt reaktör | Endüktif yük ekleyerek kapasitif durumu dengeler | Kapasitif reaktif tüketimi oluşan tesisler |
Reaktif bedel faturaya hangi koşulda eklenir?
Reaktif tarife kapsamındaki bir abonelikte reaktif bedel, endüktif ya da kapasitif reaktif enerjinin aktif tüketime oranı belirli sınırları aştığında faturaya eklenir. Bedelin nedenleri ve nasıl hesaplandığı reaktif cezanın nedenlerini anlatan rehberde işlenir.
Her abonelik bu tarifeye tabi değildir. EPDK'nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esasları, mesken ve aydınlatma tüketicilerine, tek fazdan beslenen tüketicilere ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcılara reaktif enerji tarifesi uygulanmayacağını belirtir. Aynı düzenleme, sisteme enerji veren üreticilerin bu sırada verdiği reaktif enerjinin faturada dikkate alınmayacağını da söyler; işletmede GES varsa ölçüm noktası ve saatler ayrıca değerlendirilir. Bu etkileşim işletme GES ve kompanzasyon rehberinde ele alınır.
Her reaktif satırı da panodan kaynaklanmaz. EPDK'nın tüketici SSS sayfası, sayacın hatalı okunmasını ya da aktif ve reaktif enerjiye yanlış çarpım faktörü uygulanmasını fatura hatası kaynakları arasında sayar. Faturanızdaki endekslerle oranı kabaca görmek için kompanzasyon ceza hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Reaktif bedel hangi arızalardan ve yük durumlarından doğar?
Panonun varlığı, doğru çalıştığını göstermez. Schneider Electric'in EasyLogic denetleyici kılavuzu yetersiz ve aşırı kompanzasyonun olası nedenlerini ayrı ayrı sayar: kondansatör kademelerinin gücü zamanla azalabilir, kademe sigortaları devre dışı kalmış olabilir, kontaktör kontakları yapışabilir ya da gereksiz bir kademe elle devreye alınmış olabilir.
Kapasitif ceza, gece ve hafta sonu gibi yükün düştüğü saatlerle ilişkili olabilir; bazı aydınlatma balastlarının ve devrede kalan sabit kademelerin çektiği kapasitif akım bu saatlerde öne çıkar. Tatil ya da bakım dönemlerinde azalan yük de daha küçük kademelere ihtiyaç doğurabilir. Bu nedenlerin nasıl ayırt edildiği kompanzasyon varken gelen ceza rehberinde, önleyici adımlar ise reaktif cezayı önlemenin yolları rehberinde anlatılır.
| Faturada görülen | Olası nedenler | Kim bakar? |
|---|---|---|
| Endüktif reaktif bedel | Pano devre dışı, kademe gücü azalmış, kademe sigortası atmış, akım trafosu yanlış yerde | Kompanzasyon panosuna bakan elektrikçi |
| Kapasitif reaktif bedel | Düşük yükte devrede kalan sabit kademe, yapışan kontaktör, elle açılmış kademe | Kompanzasyon panosuna bakan elektrikçi |
| Beklenmeyen ani değişim | Sayaç okuma ya da çarpım faktörü hatası, yeni eklenen yük | Önce fatura incelemesi, gerekirse dağıtım şirketi |
Harmonikler kompanzasyonu nasıl etkiler?
Harmonikler, akım ve gerilimin dalga şeklini düzgün sinüsten uzaklaştıran bozulmalardır; inverterler, sürücüler ve elektronik güç kaynakları bunlara yol açabilir. Schneider Electric'in harmonik ve kondansatör zorlanması sayfası, kondansatörün reaktansı frekans arttıkça düştüğü için kondansatörlerin harmonik gerilimlere özellikle duyarlı olduğunu anlatır. Aşırı gerilim ve yüksek harmonik bozulma kondansatör devresinde aşırı akıma yol açabildiği için kademeler aşırı akım korumasıyla birlikte kurulur.
Harmonikli tesislerde kondansatör gruplarının önüne seri harmonik filtre reaktörü konabilir. ENTES'in harmonik filtre reaktörü sayfası bu reaktörlerin kondansatör gruplarına seri bağlandığını ve rezonans frekansını kaydırdığını belirtir; bu amaç, şönt reaktörün işinden farklıdır. Filtre gerekip gerekmediği ancak harmonik ölçümüyle anlaşılır; konunun ayrıntısı harmonik ve THD rehberinde yer alır.
Kompanzasyon işleri hangi üç türde yapılır?
Masal Elektrik kompanzasyonda üç tür iş yapar. Birincisi sıfırdan pano kurulumudur: yapı, kurulu güç, mevcut pano ve faturalar incelenir, ihtiyaç kompanzasyon hesabıyla belirlenir ve pano bu hesaba göre kurulur. Kurulumdan sonraki iki fatura dönemi takip edilip raporlanır. Pano imalatı ve montajı pano hizmetlerimizin bir parçasıdır.
İkincisi, mevcut sistemde reaktif cezanın tek seferlik analizidir. Faturalarla ön analiz yapılır, ardından panoda cezanın nedeni bulunur ve duruma göre çözüm uygulanır; örneğin devre dışı bir pano yeniden devreye alınır ya da röle ayarı düzeltilir.
Üçüncüsü yıllık bakım anlaşmasıdır. Bu anlaşmada sayaç endeksleri ve endüktif–kapasitif oran haftalık izlenir; panoya ayda bir yerinde bakılır, kondansatörler ölçülür, sigorta, kontaktör ve röle kontrol edilir; her ay fatura analiz edilip raporlanır. Bakımın kapsamı kompanzasyon panosu bakımı rehberinde, uzaktan takip ve raporlama kompanzasyonda uzaktan izleme rehberinde anlatılır. İstanbul'daki bakım hizmeti hakkında bilgi ve teklif için kompanzasyon bakımı sayfasına bakabilirsiniz; iki yakada bölgeye göre neyin değişip neyin aynı kaldığını İstanbul kompanzasyon bölgeleri rehberi anlatır.
Sahadan üç kompanzasyon işi
Eylül 2026'da Sarıyer Ayazağa'da bir kafe her ay reaktif ceza ödüyordu; fatura incelemesi bedelin her ay tekrarlandığını gösterdi ve eksik olan pano değil, devre dışı bırakılmış mevcut panoydu. Ayazağa'daki bu kafe işinde panoyu sayaç panosuna yeni bir kabloyla bağladık; röleyi, akım trafolarını, kontaktörleri, kondansatörleri ve sigorta gruplarını tek tek test ettik, hepsi sağlam çıktı ve röle ayarlanarak pano devreye alındı. İki fatura dönemi boyunca uzaktan takip edildi; reaktif ceza oluşmadı.
Kasım 2025'te Esenyurt'ta bir işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım yaptık. Bakımda panonun her parçası ayrı ele alındı: kademeleri devreye alıp çıkaran reaktif güç rölesi, değerleri ölçen enerji analizörü, kademeleri oluşturan kondansatör ve kontaktör grupları ve onları koruyan sigortalar ölçüm, analiz ve elle kontrolle gözden geçirildi. Kondansatör ve kontaktör gibi elemanlar zamanla yıpranır; düzenli bakım bu yıpranmayı arıza ya da ceza olarak faturaya yansımadan görmeyi sağlar.
Ağustos 2026'da Sarıyer Maslak'ta reaktif ceza ödemiş bir işletmenin isteğiyle kompanzasyon değerlerini ve fatura analizlerini düzenli raporladık. Bu üç iş, kompanzasyonun mevcut bir panoda kurulumdan sonraki tarafını gösterir: cezanın nedenini bulup gidermek, panoyu düzenli bakımdan geçirmek ve değerleri faturayla birlikte takip etmek.
Bu konudaki işlerimiz
Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
İşletme her ay reaktif ceza ödüyordu; kompanzasyon panosu vardı ama devre dışıydı. Sayaç endekslerinde reaktif oran yaklaşık %48'e çıkmıştı. Panoya sayaç panosundan yeni kablo çekildi, tüm elemanlar test edildi, reaktif güç rölesinin ayarları girildi; şu an reaktif ceza yok.
İşin tamamını inceleyin → — Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
İşletmenin kompanzasyon panosunun genel bakımı yapıldı: reaktif güç rölesi, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve bağlı diğer elemanlar tek tek ölçüm, analiz ve elle kontrolle incelendi.
İşin tamamını inceleyin → — Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandıSık sorulan sorular
Kompanzasyon ne demek?
Sözlük anlamı denkleştirme ya da dengelemedir. Elektrikte, cihazların ihtiyaç duyduğu reaktif enerjinin şebekeden çekilmek yerine tesisin içinde kondansatörlerle karşılanmasını anlatır. Günlük dilde kompanzasyon denince bu işi yapan pano da kastedilebilir; doğru adı kompanzasyon panosudur.
Evde kompanzasyon panosu gerekir mi?
Konut aboneliklerine reaktif enerji tarifesi uygulanmadığı için evinizde reaktif ceza oluşmaz ve kompanzasyon panosu gündeme gelmez. Aynı durum tek fazdan beslenen abonelikler için de geçerlidir. Kompanzasyon, reaktif tarifeye tabi işletme aboneliklerinin konusudur; aboneliğinizin bu kapsama girip girmediğini faturanızdaki tarife bilgisinden görebilirsiniz.
Kompanzasyon elektrik faturasını düşürür mü?
Kompanzasyonun doğrudan etkisi reaktif bedel üzerindedir. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde sistem doğru çalışırsa faturaya reaktif bedel yansıması önlenebilir; ancak cihazlarınızın harcadığı aktif enerji değişmez. Akımın azalması kablo ve trafodaki kayıpları bir miktar düşürebilir, fakat bunun faturadaki karşılığı tesise göre değişir ve önceden kesin söylenemez.
Kompanzasyon panosuna bakım yapılmazsa ne olur?
Kondansatörler ve kontaktörler zamanla yıpranır. Kademelerin gücü düşebilir, sigortalar atabilir ya da bir kontaktör yapışabilir; röle ekranı normal görünse bile sistem ihtiyacı karşılayamaz hâle gelebilir. Bakım, bu sorunları ceza faturada görünmeden yakalamayı sağlar.
Kompanzasyon hesabı için hangi bilgiler gerekir?
Hesabın temeli son dönemlerin faturalarıdır: faturadaki aktif, endüktif ve kapasitif endeksler dönemin toplamını gösterir; gün içindeki değişimi görmek için ölçüm gerekir. Bunlara kurulu güç, ana pano ve akım trafosu bilgisi, çalışan motor ve makinelerin listesi ve işletmenin çalışma saatleri eklenir. Harmonik üreten yükler varsa ölçüm de gerekebilir.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Definition of Power Factor
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonic distortion indicators, power factor
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Reaktif güç kontrol röleleri
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Automatic compensation principles
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Şönt Reaktörleri (Endüktif Yük Reaktörü)
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Elektrik piyasası tüketici SSS, fatura karşılaştırma ve hata
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonics and capacitor stress
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Implementation of capacitor banks
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Harmonik Filtre Reaktörleri
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Optimum compensation level
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında