GES kompanzasyon etkileşimi, öz tüketimdeki güneş üretiminin şebekeden çekilen aktif enerjiyi azaltabilmesi, yüklerin reaktif ihtiyacının ise aynı kalabilmesinden doğar. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde oranın paydası küçülürse aynı reaktif artık sınırı aşabilir; rölenin akım trafosu GES bağlantısına göre nerede duruyorsa kademe kararları da değişebilir. Etkinin yönü ve büyüklüğü, GES öncesi ve sonrası ölçümlerle anlaşılır.
- Sayaç ve analizörler çekilen ve verilen aktif enerjiyi ayrı kaydedebilir.
- Üretici hükmü yalnız şebekeye enerji verilen anlarda aynı zamanda verilen reaktif enerjiyi kapsar.
- Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde kurulu güce göre farklı endüktif ve kapasitif sınırlar uygulanır.
- İnvertörün dalga biçimine etkisi her tesiste aynı değildir; ölçümle görülür.
GES kompanzasyon etkileşimi reaktif oranı neden değiştirir?
Kompanzasyon, tesisin reaktif ihtiyacını kondansatörlerle yerinde karşılar. Öz tüketim için kurulan güneş enerjisi santrali (GES) ise aktif enerji üretir ve ürettiği enerji tesiste tüketildiği ölçüde şebekeden çekilen aktif enerji azalır. Motor ve trafo gibi elektromanyetik parçalı AC cihazlar manyetik akı için reaktif akım çeker; GES'in üretim yapması bu ihtiyacı kendiliğinden ortadan kaldırmaz (Schneider Electric'in reaktif enerji gerektiren ekipman sayfası).
Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde bedel, dönem içindeki reaktif enerjinin aktif enerjiye oranıyla değerlendirilir. Oran sayacın şebekeden çekilen olarak kaydettiği aktif enerji üzerinden hesaplanıyorsa GES bu enerjiyi azalttığında paydayı küçültebilir; yüklerin reaktif ihtiyacı değişmezse pay aynı kalır. Formülle düşünürsek: şebekeden A birim aktif enerji çeken ve panonun karşılayamadığı R birim reaktif artığı kalan bir tesiste oran R ÷ A'dır. Örneğin GES şebekeden çekilen aktif enerjiyi yarıya indirirse ve reaktif artık aynı kalırsa oran iki katına çıkar; bu durumda panoda hiçbir şey değişmeden sınır aşılabilir.
EPDK'nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esasları sınırları reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde kurulu güce göre ayırır ve oranlar aşılırsa ölçülen reaktif değerin tamamına tarife uygulanacağını söyler. Endüktif sınır tüketime ve/veya üretime esas aktif enerjiye, kapasitif sınır ise tüketime esas aktif enerjiye bağlanır. GES'li bir tesiste hangi aktif enerji kaleminin esas alındığı faturadaki kalemlerden doğrulanır.
| Kullanıcı grubu | Endüktif (çekilen) reaktif sınırı | Kapasitif (verilen) reaktif sınırı |
|---|---|---|
| Mesken, aydınlatma, tek fazla beslenen ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olanlar | Reaktif tarife uygulanmaz | Reaktif tarife uygulanmaz |
| Kurulu gücü 50 kVA'nın altında | Tüketime ve/veya üretime esas aktif enerjinin %33'ü | Tüketime esas aktif enerjinin %20'si |
| Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde | Tüketime ve/veya üretime esas aktif enerjinin %20'si | Tüketime esas aktif enerjinin %15'i |
GES öncesi ve sonrası oranınızı nasıl görürsünüz?
Faturanızdaki aktif, endüktif ve kapasitif değerleri GES'in devreye girdiği aydan önceki ve sonraki dönemler için ayrı ayrı kompanzasyon ceza hesaplama aracına girerek oranın nasıl değiştiğini görebilirsiniz. Bedelin faturada nasıl doğduğu reaktif ceza rehberinde anlatılır.
Röle hangi noktayı ölçüyor, GES bunu nasıl etkiler?
Reaktif güç kontrol rölesi kademe kararını bir akım trafosu üzerinden gördüğü akıma göre verir. Bu trafonun GES'in tesise bağlandığı noktaya göre yeri, rölenin neyi gördüğünü belirler. Güç faktörü aktif gücün görünür güce oranı olduğundan (Schneider Electric'in güç faktörü tanımı), rölenin ölçtüğü aktif akım küçüldükçe aynı reaktif akımla görülen güç faktörü düşer.
Akım trafosu GES bağlantısının şebeke tarafındaysa röle tesisin şebekeyle net alışverişini görür; GES üretirken aktif akım küçülür, şebekeye enerji verilen anlarda yön de değişebilir. Trafo GES bağlantısının yük tarafında kalıyorsa röle yüklerin kendisini görür; kademeleri yüklerin ihtiyacına göre yönetir ama sayaçtaki oranın GES yüzünden değiştiğini görmez. Rölenin enerji yönünü nasıl yorumladığı modele bağlıdır ve model belgesinden doğrulanır.
Hangisinin geçerli olduğu tek hat şeması ve yerinde bağlantı incelemesiyle anlaşılır; her tesisin topolojisi aynı değildir ve dışarıdan bakarak karar verilemez. Bu inceleme pano içinde yapıldığı için okura bırakılacak bir adım değildir.
| Akım trafosunun yeri | Rölenin gördüğü | GES saatlerinde olası etki |
|---|---|---|
| GES bağlantısının şebeke tarafında | Tesisin şebekeyle net alışverişi | Aktif akım küçülür ya da yön değiştirir; röle farklı kademe kararları verebilir |
| GES bağlantısının yük tarafında | Yüklerin kendi akımı | Röle yüklere göre çalışır; sayaçtaki oran değişimini görmez |
Sayaçta çekilen ve verilen enerji nasıl ayrılır?
GES'li tesislerde sayaç ve analizörler şebekeden çekilen (import) ve şebekeye verilen (export) aktif enerjiyi ayrı kalemlerde tutabilir. ENTES'in güç kalitesi cihazları teknik SSS'i, incelediği analizörde import aktif enerjinin şebeke ya da jeneratörden tüketilen, export aktif enerjinin ise üretim yapan tesisin şebekeyi beslediği miktar olduğunu anlatır. Sizin sayacınızın ekranı ve kalem adları farklı olabilir.
Ödeme sayacının şebeke bağlantı noktasında olduğu bir tesiste, öz tüketimde tesis içinde harcanan üretim sayaçta ayrı bir kalem olarak görünmeyebilir; şebekeden çekilen aktif enerjiyi azaltarak yansır. Bu durumda fatura, GES'in ne kadar ürettiğini değil, şebekeyle yapılan alışverişi gösterir. EPDK sınırları tüketime esas ve üretime esas aktif enerji üzerinden tanımlar; oranın sizin tesisinizde hangi kalemle hesaplandığı faturanızdaki kalemlerden ve dağıtım şirketinden doğrulanır.
Şebekeye enerji verirken çıkan reaktif enerji faturalanır mı?
Aynı EPDK usul ve esasları, dağıtım sistemine bağlı üreticilerin sisteme enerji verirken aynı zamanda verdiği reaktif enerjinin faturalamada dikkate alınmayacağını söyler. Hüküm, metnindeki koşulla, şebekeye enerji verilen anlara bağlıdır; GES'in üretim yaptığı bütün saatlere uzanan bir muafiyet değildir.
Öz tüketimde GES'in ürettiği enerjinin tamamı tesiste harcanıyorsa o anda şebekeye enerji verilmez ve hükmün koşulu oluşmaz. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde şebekeden enerji çekilen saatlerde ve gece de reaktif değerlendirme olağan sınırlarla yapılır. Tesisinizin bu hüküm açısından nasıl değerlendirildiğini faturadaki kalemler ve dağıtım şirketinin bilgisi gösterir. Santralin kurulumu çatı GES kurulumu rehberinde, başvuru ve mahsuplaşma süreci de GES başvuru, izin ve mahsuplaşma rehberinde ayrıca anlatılıyor.
Düşük net yükte kompanzasyon kademeleri nasıl etkilenir?
GES üretimi yüklerin reaktif ihtiyacını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; değişebilen şey şebekeden çekilen aktif enerji ve rölenin ölçüm noktasına göre gördüğü tablodur. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde paydası küçülen bir oranda, panonun kapatamadığı küçük bir reaktif artık bile sınırı aşmaya yetebilir. Kompanzasyonun ne kadar ince ayarlanabildiği her kademenin büyüklüğünün getirdiği toleransla sınırlıdır (Schneider Electric'in otomatik kompanzasyon ilkeleri).
Gündüz kapasitif kayıt da görülebilir. Röle net akışı ölçüyorsa GES saatlerinde güç faktörünü düşük görüp gereğinden fazla kademe alabilir; devrede kalan sabit bir kademe ise yük azaldığında tek başına fazla gelebilir. Bunlar olası mekanizmalardır, hangisinin geçerli olduğu GES saatlerinde yapılan ölçümle görülür. Düşük yükteki kapasitif fazlalığın genel tablosu hafta sonu ve düşük yükte kapasitif ceza rehberinde anlatılır.
ENTES'in kompanzasyon cihazları SSS sayfası, yükü azalan işletmelerin daha küçük kademelere ihtiyaç duyabileceğini anlatır; aynı mantık GES'le küçülen net yükte de geçerli olabilir. Mevcut panonun mutlaka yetersiz kalacağı söylenemez; kademe yapısının, röle ayarının ya da ölçüm noktasının gözden geçirilip geçirilmeyeceği ölçümden sonra belli olur.
GES invertörü harmonik açısından panoyu etkiler mi?
GES invertörleri güç elektroniğiyle çalışır. Harmonik, akım ve gerilim dalgasının sinüs biçiminden sapmasıdır (Schneider Electric'in harmonik ve kondansatör zorlanması sayfası); bir tesiste invertörün dalga biçimini ne ölçüde etkilediği ise ancak ölçümle görülür. Her invertörün panoya zarar verdiği söylenemez.
Harmonik ile reaktif enerji ayrı büyüklüklerdir: toplam güç faktörü dalga bozulmasını da içerir, faturadaki reaktif oran ise reaktif enerjinin aktif enerjiye oranıdır. Kondansatörlerin harmoniğe duyarlılığı ve filtre konusu harmonik ve THD rehberinde anlatılır.
GES sonrası reaktif ceza gelirse neye bakılır?
İlk adım faturayı doğru okumaktır. EPDK'nın elektrik piyasası tüketici SSS'i, sayacın hatalı okunmasını ve reaktif ile aktif enerjiye yanlış çarpım faktörü uygulanmasını fatura hataları arasında sayar; endeksin, okuma tarihinin ve çarpanın faturada nasıl okunduğu faturada reaktif bedel okuma rehberinde anlatılır. Tarife usul ve esaslarına göre reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde bir takvim yılındaki ilk ihlale ilişkin reaktif bedel, son okuma tarihi itibarıyla faturada gösterilir ve aynı faturada tenzil edilir; bu her ilk faturanın ücretsiz olduğu anlamına gelmez.
Düzenli kaydın genel bir örneği: Maslak'ta daha önce reaktif bedel ödeyen bir işletmede, müşteri istediği için panonun değerleri ve faturaların analizi düzenli olarak raporlandı. GES'li bir tesiste aynı türden kayıt, oranın GES'in devreye girdiği dönemden itibaren nasıl kaydığını gösterir; düzenin nasıl kurulduğunu kompanzasyon uzaktan izleme ve raporlama rehberi anlatır.
Yenilenebilir enerji ve GES işleri ile kompanzasyon bakımı hizmetlerimiz arasındadır; mevcut sistemde reaktif bedelin tek seferlik analizi de kompanzasyon hizmetlerimizin kapsamındadır. GES'ten bağımsız olası nedenler kompanzasyon varken ceza gelmesinin nedenleri rehberinde, tesis türüne göre tasarım farkları mağaza, ofis ve fabrikada kompanzasyon tasarımı rehberinde ele alınır. Oranı kalıcı olarak izlemeye bağlamak için işletmelerin uygulayabileceği adımlar reaktif cezayı önleme kontrolleri rehberinde sıralanır. GES öncesi ve sonrası faturalarınızla yapılan ön analiz, İstanbul'da kompanzasyon bakımı hizmetimizde işin ilk adımıdır.
- GES'in devreye girdiği tarihi ve kurulu gücünü not edin.
- Faturadaki çekilen ve verilen aktif enerji kalemlerini, endüktif ve kapasitif reaktif satırlarını işaretleyin.
- Endeks, okuma tarihi ve çarpanın sayaç bilgileriyle tutup tutmadığına bakın.
- Elinizde tesisin tek hat şeması varsa incelemeyi yapacak ustaya hazır edin.
- Kompanzasyon panosunun GES'ten önce mi sonra mı kurulduğunu öğrenin.
Bu konudaki işlerimiz
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandıSık sorulan sorular
Güneş paneli kompanzasyon panosunu bozar mı?
Böyle bir genelleme yapılamaz. GES'in olası etkisi panonun parçalarından çok oranın paydası ve rölenin gördüğü akım üzerindedir. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde şebekeden çekilen aktif enerji azalınca aynı reaktif artık sınırı aşabilir. Ölçümle neden bulunduktan sonra kademe düzeni, rölenin ölçüm noktası ya da ayarları gözden geçirilebilir; bunun kesin sonucu önceden söylenemez.
Kurulu gücü 15 kW'a kadar olan bir işletmede GES sonrası reaktif bedel çıkar mı?
Kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcılara, ayrıca mesken, aydınlatma ve tek fazla beslenen tüketicilere reaktif enerji tarifesi uygulanmaz. GES kurulması bu kapsamı kendiliğinden değiştirmez. Tesisin hangi kurulu güç değeriyle değerlendirildiği abonelik ve fatura bilgilerinden doğrulanır.
GES varken gündüz kapasitif bedel neden çıkabilir?
GES saatlerinde şebekeden çektiğiniz aktif enerji düşebilir. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde bu sırada röleden bağımsız devrede kalan bir kademe ya da net akışı ölçüp gereğinden fazla kademe alan bir röle, kapasitif kaydı artırabilir. Hangi mekanizmanın geçerli olduğu GES saatlerinde yapılan ölçümle ve akım trafosunun yeriyle anlaşılır.
GES invertörünün harmonik etkisi reaktif cezaya yol açar mı?
Doğrudan değil. Harmonik dalga biçimi bozulmasıdır; reaktif bedel ise reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde reaktif enerjinin aktif enerjiye oranına bağlıdır. İnvertörün bir tesiste dalga biçimini etkileyip etkilemediği ve kondansatörleri zorlayıp zorlamadığı ölçümle görülür; her invertörün sorun çıkardığı söylenemez.
Şebekeye enerji vermek reaktif bedeli tümüyle kaldırır mı?
Kaldırmaz. EPDK hükmü yalnız sisteme enerji verilen anlarda aynı zamanda verilen reaktif enerjinin faturalamada dikkate alınmamasıdır. Şebekeden enerji çekilen saatler ve üretimin tamamen tesiste harcandığı anlar bu hükmün dışında kalır; reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde değerlendirme bu dönemlerde olağan sınırlarla yapılır.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Definition of Power Factor
- ENTES ürün belgesi: ENTES — analizör akım giriş uyumu ve hata inceleme teknik SSS
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Automatic compensation principles
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonics and capacitor stress
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonic distortion indicators, power factor
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Elektrik piyasası tüketici SSS, fatura karşılaştırma ve hata
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında