Reaktif tarife kapsamındaki bir abonelikte reaktif ceza, tesisin yüküne uygun bir kompanzasyon sistemi devrede tutulduğunda ve dönem oranları EPDK sınırlarının altında kaldığında önlenir. Bunun için faturadaki oran, panonun gerçekten çalışıp çalışmadığı, kademe katkısı, düşük yük saatleri ve tesisteki değişiklikler düzenli kontrol edilir. Önleme, bedel geldikten sonra değil, oran sınıra yaklaşırken başlar.
- Aboneliğiniz reaktif tarife kapsamındaysa faturadaki endüktif ve kapasitif oranı kurulu güç sınıfının sınırıyla karşılaştırın.
- Panonun gerçekten devrede olduğunu ve yüke yettiğini doğrulatın.
- Kademe elemanlarını ve gece, hafta sonu saatlerini ayrı inceletin.
- Yeni yük, GES ya da çalışma saati değişikliğini bakımı yapan ustaya bildirin.
- Fatura ve pano değerlerini düzenli bir kayda bağlayın.
1. Reaktif ceza riskini faturadaki oranla ölçün
Önlemenin ilk adımı, tesisinizin hangi sınıra tabi olduğunu ve bugün o sınıra ne kadar yakın durduğunu bilmektir. Reaktif tarife herkese uygulanmaz: konutlar, aydınlatma aboneleri, tek fazla beslenen tüketiciler ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcılar kapsam dışıdır (EPDK'nın tarife uygulama usul ve esasları). Kapsamdaki işletmelerde sınır, kurulu gücün 50 kVA'nın altında ya da 50 kVA ve üstünde olmasına göre ayrılır.
Oran, aynı dönemdeki endüktif ya da kapasitif reaktif enerjinin aktif enerjiye bölünmesiyle bulunur. Son faturanızın değerlerini kompanzasyon ceza hesaplama aracına girerek oranınızın sınırın ne kadar altında ya da üstünde kaldığını görebilirsiniz. Bedelin neden ve nasıl doğduğu reaktif ceza rehberinde ayrıntılı anlatılır.
| Kullanıcı grubu | Endüktif (çekilen) reaktif | Kapasitif (verilen) reaktif |
|---|---|---|
| Mesken, aydınlatma, tek fazla beslenen ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar | Reaktif tarife uygulanmaz | Reaktif tarife uygulanmaz |
| Kurulu gücü 50 kVA'nın altında | Aktif enerjinin %33'ünü aşarsa bedel | Tüketime esas aktif enerjinin %20'sini aşarsa bedel |
| Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde | Aktif enerjinin %20'sini aşarsa bedel | Tüketime esas aktif enerjinin %15'ini aşarsa bedel |
Her yüksek fatura reaktif bedel mi demektir?
Değil. Toplam tutar, aktif tüketimin ya da tarifenin değişmesiyle de artabilir. Önce faturadaki reaktif enerji bedeli kalemine ve endüktif, kapasitif satırlara ayrı bakılır; yalnız bu kalem varsa ya da büyüyorsa kompanzasyon tarafı incelenir.
Çarpan ve okuma hatası oranı değiştirir mi?
Değiştirebilir: hatalı okuma ve yanlış çarpan EPDK'nın tüketici SSS sayfasında fatura hatası olarak geçer. Oran beklenmedik biçimde sıçradıysa panoya yönelmeden önce endeksleri ve çarpanı faturada reaktif bedel okuma rehberindeki adımlarla kontrol edin.
2. Kompanzasyon var mı, devrede mi, yüke yetiyor mu?
Kompanzasyon, tesisin reaktif ihtiyacını kondansatör kademeleriyle yerinde karşılayan sistemdir. Hiç kompanzasyon yoksa ya da tesis büyüdüğü hâlde pano aynı kaldıysa önleme, gereken gücün güncel yük verisiyle bulunmasıyla başlar; bunun yöntemi kompanzasyon hesabı rehberinde, panonun parçaları kompanzasyon panosunun yapısı rehberinde anlatılır.
Pano olması yetmez; çalışıyor olması gerekir. Ayazağa'daki bir kafe, duvarında kompanzasyon panosu olduğu hâlde her ay reaktif ceza ödüyordu, çünkü pano devre dışı bırakılmıştı. Bedel her ay tekrarlanıyordu; sayaç endekslerinden çıkan oran yaklaşık %48'e ulaşmış, önceki ay 388 kVArh olan reaktif tüketim de belirgin biçimde artmıştı.
Bu işte mevcut pano ile sayaç panosu arasına yeni kablo çekilip pano devreye alındı. Röle ve akım trafolarından kontaktör, kondansatör ve sigorta gruplarına kadar bütün elemanlar ayrı ayrı test edilip sağlam bulundu, gerekli ayarlar röleye girildi. İki fatura dönemi uzaktan takip edildi ve reaktif ceza oluşmadı. Pano varken bedelin sürmesinin diğer olası nedenleri kompanzasyon var ama ceza geliyorsa bakılacak yerler rehberinde ayrılır.
3. Röle doğru yükü görüyor mu, kontrol ettirin
Reaktif güç kontrol rölesi, tesisin reaktif gücünü izleyerek güç katsayısını kullanıcının ayarladığı değere getirmeye çalışır (ENTES'in reaktif güç kontrol röleleri sayfası). Bunu yaparken bir akım trafosu üzerinden gördüğü akımı esas alır. Trafo sayacın ölçtüğü yükün yalnız bir kısmını görüyorsa röle doğru çalışsa bile fatura farklı bir oran gösterebilir.
Akım trafosunun yeri ve bağlantısı tek hat şeması ve yerinde incelemeyle doğrulanır; bu inceleme ölçüm devresine yakın çalışmayı gerektirdiği için uzman işidir. Schneider Electric'in PM5500 güvenlik uyarıları, geleneksel akım trafosunun sekonder uçlarının açılmamasını ve cihaz ekranındaki verinin enerjinin kesildiğini doğrulamak için kullanılmamasını ister.
4. Kademelerin gerçek katkısını ölçtürün
Rölenin bir kademeyi devreye aldığını göstermesi, o kademenin beklenen gücü verdiğini kanıtlamaz. Schneider Electric'in EasyLogic röle kılavuzu, kademelerin gücünün zamanla azalabileceğini ve kondansatörlere bağlı sigortaların devre dışı kalabileceğini yetersiz kompanzasyonun olası nedenleri arasında sayar. Kontaktör kontaklarının anlık aşırı akımla yapışması ya da kademelerin gereksiz yere elle devreye alınması ise aşırı kompanzasyona yol açabilir.
Bu yüzden kondansatör arızası ancak ölçümle ayrılır ve her bedelde parça değiştirmek gerekmez. Esenyurt'taki bir işletmenin kompanzasyon panosuna yapılan genel bakımda reaktif güç rölesi, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve bağlı diğer elemanlar tek tek ölçülüp analiz edildi ve elle kontrol edildi. Önleyici bakımın içeriği kompanzasyon panosu bakımı rehberinde anlatılır.
5. Gece ve hafta sonu saatlerini ayrı izletin
Gündüz uygun çalışan bir pano, yük düştüğünde fazla gelebilir. ENTES'in kompanzasyon cihazları SSS sayfası, tatil, bakım ya da üretim arası gibi dönemlerde küçük yüklerle çalışan işletmelerin daha küçük kademelere ihtiyaç duyabileceğini anlatır. Aynı Schneider kılavuzu da aşırı kompanzasyonun özellikle gece ve hafta sonu, balast gibi cihazların kapasitif akımı ya da sabit kademeler yüzünden oluşabileceğini belirtir.
Bu saatlerde oluşan kapasitif fazlalığın nasıl okunduğu ve olası nedenleri hafta sonu ve düşük yükte kapasitif ceza rehberinde ayrıntılı işlenir. Bütün kademeler devreden çıkmışken de tesis kapasitif kalıyorsa, ölçümle gerekli görülürse endüktif bir seçenek olarak şönt reaktör değerlendirilir; ENTES'in şönt reaktör sayfası bu cihazları endüktif yük ihtiyacını karşılamak için tasarlanmış reaktörler olarak tanımlar.
6. Yeni yükü, GES'i ve güç kalitesini kayda alın
Pano, kurulduğu günkü yüke göre boyutlandırılır. Elektromanyetik parçalı AC cihazlar manyetik akı için reaktif akım çektiğinden (Schneider Electric'in reaktif enerji gerektiren ekipman sayfası), yeni bir motorlu makine hattı reaktif ihtiyacı büyütebilir. Vardiya düzeninin ya da çalışma saatlerinin değişmesi de kademelerin hangi saatlerde fazla ya da eksik kaldığını değiştirir.
Öz tüketim GES'i şebekeden çekilen aktif enerjiyi azaltır ve oranın paydasını küçültür; ayrıntısı işletme GES'i ile kompanzasyon etkileşimi rehberindedir. EPDK hükmüne göre üreticilerin sisteme enerji verirken aynı anda verdiği reaktif enerji faturalamada dikkate alınmaz; bu hüküm GES'in çalıştığı bütün saatleri değil, şebekeye enerji verilen anları kapsar.
Sürücülü makineler ya da başka güç elektroniği eklendiğinde dalga biçimi de değişebilir. Harmonikler akım ve gerilimi sinüs biçiminden uzaklaştırır ve toplam güç faktörü bu bozulmayı da içerir (Schneider Electric'in harmonik bozulma göstergeleri sayfası); ancak harmonik, faturadaki reaktif oranla aynı büyüklük değildir. Etkinin varlığı ve filtre ihtiyacı ölçümle belirlenir; konu harmonik ve THD rehberinde anlatılır.
7. Fatura ve pano kayıtlarını düzenli takibe bağlayın
Tek bir başarılı kontrol, sonraki dönemlerin de aynı geçeceğini göstermez; yük, mevsim ve çalışma düzeni değiştikçe oran da kayar. Maslak'ta reaktif ceza ödemiş bir işletmede, müşterinin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli raporlandı. Böyle bir kayıt, oranın sınıra hangi dönemde yaklaştığını bedel oluşmadan görmeye yardım eder; düzenin nasıl kurulduğu kompanzasyon uzaktan izleme ve raporlama rehberinde anlatılır.
Masal Elektrik'in kompanzasyon bakımı ve kurulumu hizmeti üç tür iş kapsar: sıfırdan pano kurulumu, mevcut sistemde cezanın tek seferlik analizi ve çözümü, yıllık bakım anlaşması. Yıllık anlaşmada haftalık sayaç endeksi ve endüktif, kapasitif oran takibi, aylık yerinde pano bakımı, aylık fatura analizi ve PDF rapor yer alır; servis, arıza, bakım ve parça değişimi işçiliği kapsamdadır, malzeme ayrıca ücretlendirilir. Teklif; yapı, kurulu güç, pano ve faturalar incelenmeden sabitlenmez.
Hizmet İstanbul'un 39 ilçesinde, organize sanayi bölgelerindeki tesisler dahil işletmelere ve İstanbul'u çevreleyen illere verilir; bölgelere göre ayrıntı İstanbul ve çevresinde kompanzasyon rehberindedir.
- Her fatura geldiğinde endüktif ve kapasitif oranı hesaplayıp bir tabloya yazın.
- Oran sınıra yaklaştığında bunu bakımı yapan ustaya bildirin.
- Yeni makine, vardiya değişikliği, tatil ya da GES gibi değişikliklerin tarihini not edin.
- Bakım raporlarını ve kademe ölçüm sonuçlarını tek bir dosyada saklayın.
Bu konudaki işlerimiz
Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
İşletme her ay reaktif ceza ödüyordu; kompanzasyon panosu vardı ama devre dışıydı. Sayaç endekslerinde reaktif oran yaklaşık %48'e çıkmıştı. Panoya sayaç panosundan yeni kablo çekildi, tüm elemanlar test edildi, reaktif güç rölesinin ayarları girildi; şu an reaktif ceza yok.
İşin tamamını inceleyin → — Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
İşletmenin kompanzasyon panosunun genel bakımı yapıldı: reaktif güç rölesi, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve bağlı diğer elemanlar tek tek ölçüm, analiz ve elle kontrolle incelendi.
İşin tamamını inceleyin → — Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandıSık sorulan sorular
Kompanzasyon panosu kurdurmak reaktif bedeli tek başına bitirir mi?
Bunun garantisi yoktur. Pano tesisin yüküne göre boyutlandırılmalı, devrede tutulmalı, röle ayarları yapılmalı ve oran izlenmelidir. Kondansatörler zamanla güç kaybedebilir, yük ve çalışma saatleri değişebilir; bu yüzden kurulumdan sonra da fatura oranı ve pano durumu düzenli kontrol edilir.
Her reaktif bedelde kondansatör değiştirmek gerekir mi?
Gerekmez. Bedel devre dışı kalmış bir panodan, atmış bir kademe sigortasından, yapışmış bir kontaktörden, rölenin eksik yük görmesinden ya da değişen yükten de gelebilir. Kondansatörün gücünü kaybedip kaybetmediği ölçümle anlaşılır; değişim kararı bu ölçümden sonra verilir.
Harmonik filtre reaktif bedeli önler mi?
Doğrudan değil. Harmonik filtre reaktörü kondansatör grubuna seri bağlanarak harmonik akımlarına karşı kondansatörün empedansını artırır ve rezonans frekansını kaydırır. Amacı kondansatörü harmoniğe karşı korumaktır; reaktif oranı düşürmek kompanzasyonun işidir. Filtre ihtiyacı harmonik ölçümüyle belirlenir.
Küçük bir dükkânda reaktif bedel için önlem almak gerekir mi?
Kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcılara, ayrıca mesken, aydınlatma ve tek fazla beslenen tüketicilere reaktif enerji tarifesi uygulanmaz. Bu kapsamın dışındaysanız oran sınırı geçerlidir; faturanızda reaktif kalem görünüyorsa kurulu gücünüzü ve oranınızı kontrol etmek ilk adımdır.
Kompanzasyon ön analizi için hangi bilgileri hazır tutmalıyım?
Son faturalar, kurulu güç bilgisi, çalışma saatleri, yakın zamanda eklenen yükler ve varsa tek hat şeması ile bakım raporları ön analiz için yeterli bir başlangıçtır. Pano içini açarak belge ya da fotoğraf almaya çalışmayın; güvenle erişebildiğiniz bilgiler yeterlidir.
Kaynaklar
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Elektrik piyasası tüketici SSS, fatura karşılaştırma ve hata
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Reaktif güç kontrol röleleri
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric PM5500 — CT/VT ve cihaz güvenlik uyarıları
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Şönt Reaktörleri (Endüktif Yük Reaktörü)
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonics and capacitor stress
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonic distortion indicators, power factor
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Harmonik Filtre Reaktörleri
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında