Kompanzasyon var ama ceza geliyorsa önce panonun gerçekten devrede olduğu, kademelerin yüke yetip yetmediği ve rölenin sayacın gördüğü yükü ölçüp ölçmediği ayrılır. Değer kaybetmiş kondansatör, atmış sigorta, yapışan kontaktör ya da düşük yük saatlerindeki fazla kademe de bedel yazdırabilir. Hangisi olduğu, dönem endeksleri ve yerinde pano incelemesiyle birlikte netleşir.
- Pano yerinde durabilir ama sayaç tarafına bağlı olmayabilir.
- Röle ekranı anlık durumu, fatura bütün okuma dönemini gösterir.
- Harmonik, reaktif enerjiyle aynı büyüklük değildir; kondansatörü zorlayarak dolaylı etki eder.
- Reaktif tarife kurulu güce göre farklı sınırlarla uygulanır; mesken, aydınlatma, tek fazlı ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan aboneliklere uygulanmaz.
Kompanzasyon var ama ceza geliyorsa pano gerçekten devrede mi?
Kompanzasyon, tesisin ihtiyaç duyduğu endüktif reaktif enerjiyi kondansatör kademeleriyle yerinde karşılayıp şebekeden çekilen payı azaltma işidir. Panonun duvarda durması bu işin yapıldığını göstermez: pano beslemeden ayrılmış, sayaç tarafıyla bağlantısı kopmuş ya da röle ayarsız kalmış olabilir. Bu yüzden ilk ayrım, panonun gerçekten çalışan bir sistem olup olmadığıdır.
Ayazağa'daki bir kafe bunun açık örneğidir: panosu yerinde olduğu hâlde işletme her ay reaktif ceza ödüyordu, çünkü pano devre dışı bırakılmıştı. Fatura geçmişinde bedel ay ay yineleniyordu. Endekslerden çıkan reaktif oran yaklaşık %48 düzeyindeydi; bir önceki ayda 388 kVArh olan reaktif tüketim de belirgin biçimde yükselmişti.
Bu işte yeni bir pano gerekmedi. Duvardaki panoyu sayaç panosuna bağlayan yeni bir kablo çekildi ve sistem çalıştırıldı. Röle, akım trafoları, kontaktörler, kondansatörler ve sigorta grupları tek tek sınandı, hepsi sağlam çıktı; röleye gereken ayarlar yapıldı. Sonraki iki fatura dönemi uzaktan izlendi ve bu dönemlerde reaktif ceza oluşmadı.
Pano devrede ama yüke yetmiyor olabilir mi?
Çalışan bir pano da kurulduğu günkü yüke göre boyutlandırılmıştır. Elektromanyetik parçası olan ya da manyetik olarak bağlı sargılarla çalışan AC cihazlar, manyetik akı oluşturmak için reaktif akım çeker (Schneider Electric'in reaktif enerji gerektiren ekipman sayfası). Tesise yeni motorlu makineler eklendiyse ihtiyaç büyümüş, mevcut kademeler yetersiz kalmış olabilir.
Bu durumda sorun arıza değil boyuttur ve parça değiştirerek çözülmez. Gereken kondansatör gücünün güncel yük verisiyle nasıl bulunduğu kompanzasyon hesabı rehberinde anlatılır.
Röle ekranı düzgünken fatura neden başka şey söyler?
Reaktif güç kontrol rölesi, ölçtüğü yüke göre kademeleri devreye alıp çıkararak güç katsayısını kullanıcının ayarladığı değere getirmeye çalışır (ENTES'in reaktif güç kontrol rölesi açıklaması). Ekranda gördüğünüz değer o anın durumudur. Fatura ise iki okuma tarihi arasında biriken aktif ve reaktif enerjiyi karşılaştırır; ekranın iyi göründüğü bir anda ayın geri kalanında ne olduğu görülmez.
EPDK'nın elektrik piyasası tüketici SSS sayfasına göre faturada okuma tarihleri de yazar; röle kayıtlarıyla fatura ancak bu aralık üzerinden karşılaştırılırsa birbirini doğrular. Endeks ve çarpanın nasıl okunduğu faturada reaktif bedel okuma rehberinde anlatılıyor.
Röle, sayacın gördüğü akımı mı ölçüyor?
Röle kademe kararını bir akım trafosu üzerinden gördüğü akıma göre verir. Bu trafo sayacın ölçtüğü toplam yükün tamamını kapsamayan bir noktadaysa röle tesisin yalnız bir kısmını görür; ekran düzgün görünürken fatura farklı bir tablo gösterebilir. Akım trafosunun yeri ve yönü yerinde bağlantı incelemesiyle doğrulanır, panonun dışından bakarak anlaşılmaz.
Tesiste şebekeye enerji veren bir güneş santrali varsa rölenin gördüğü akımın yönü ve büyüklüğü de değişebilir. Bu durumun kendine özgü ayrıntıları işletme GES'i ile kompanzasyon etkileşimi rehberinde ele alınır.
Fatura hesabında hata olabilir mi?
Pano sağlam çalışırken beklenmedik bir bedel çıktıysa neden faturanın kendisinde de olabilir; EPDK hatalı okumayı ve yanlış çarpım faktörünü fatura hataları arasında sayar. Endeksleri ve çarpanı önceki faturalarla karşılaştırmak, panoya yönelmeden önceki okuma adımıdır.
Bedel kapasitif tarafta mı yazılıyor?
Ceza bazen eksik değil fazla kompanzasyondan gelir: üretim durduğunda devrede kalan kademeler tesisin ihtiyacından fazla reaktif enerjiyi şebekeye verir ve fatura kapasitif tarafta aşım gösterebilir. Schneider Electric'in EasyLogic röle kılavuzu gereksiz yere elle devreye alınmış kademeleri de olası nedenler arasında sayar. Gece ve hafta sonu tablosunun nasıl okunduğunu ve çözüm seçeneklerini düşük yükte kapasitif ceza rehberinde anlatıyoruz.
Pano devredeyken kademe katkısı hangi nedenlerle düşer?
Devrede görünen bir pano da beklenen gücü vermeyebilir. Kondansatör kademelerinin gücü zamanla azalabilir ve kondansatörlere bağlı sigortalar devre dışı kalmış olabilir; Schneider kılavuzu bu ikisini yetersiz kompanzasyonun olası nedenleri olarak listeler. Röle kademeyi devreye aldığını gösterse bile o kademe beklenen katkıyı veremez; bu tür bir kondansatör arızası ancak ölçümle ayrılır.
Tersi de olabilir. Kademeleri anahtarlayan kontaktörlerin kontakları anlık aşırı akımla birbirine yapışırsa röle çıkarmak istediği kademeyi çıkaramaz ve kapasitif fazlalık oluşabilir. Kontaktörlerin kararsız çalışması ise kumanda devresindeki zayıf temas ya da düşük gerilimle ilişkili olabilir (Schneider Electric'in kontaktör titreşimi SSS'i).
Bu parçaların her biri farklı bir iz bırakır ama hiçbiri dışarıdan kesin ayrılamaz. Kompanzasyon panosu bakımı kondansatör ölçümünü, sigorta ve kontaktör kontrolünü aynı incelemede birleştirdiği için bu ayrımı yapmaya yarar.
Harmonik ile reaktif ceza aynı sorun mu?
Değil. Harmonikler akım ve gerilimin dalga biçimini sinüzoidden uzaklaştırır (Schneider Electric'in harmonik ve kondansatör zorlanması sayfası); reaktif enerji ise faturada endüktif ve kapasitif olarak ayrı ölçülüp aktif enerjiye oranlanan başka bir büyüklüktür. Toplam güç faktörü dalga bozulmasını da içerir, temel bileşene ait cos φ içermez; ikisini güç faktörü ile cos φ ayrımı üzerinden ayrı okumak gerekir.
Harmoniğin cezaya etkisi dolaylıdır. Frekans yükseldikçe kondansatörün reaktansı düştüğü için kondansatörler harmonik gerilim bileşenlerine duyarlıdır. Aşırı gerilim ya da yoğun harmonik bozulma kondansatör devresinde aşırı akım doğurabilir; bu yüzden kondansatörler sigorta, devre kesici ya da aşırı yük rölesi gibi bir korumayla kullanılır (Schneider Electric'in kondansatör bataryası uygulama sayfası). Koruma açarsa ya da kondansatör erken yıpranırsa kademe katkısı düşer ve endüktif oran bu yoldan yükselebilir.
Gece kapasitif çalışmayla karıştırmamak için şu ayrım yeter: kapasitif fazlalıkta sorun, devredeki kademenin yüke göre fazla kalmasıdır; harmonikte sorun dalga biçimidir ve kondansatörü zorlar. Harmonik varlığı ve filtre ihtiyacı yalnız ölçümle belirlenir; ayrıntısı harmonik ve THD rehberindedir.
Bedel hangi oranlar aşılınca yazılır?
Reaktif bedel bir ayarın değil, dönem oranının sonucudur. EPDK'nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esasları, mesken, aydınlatma ve tek fazla beslenen tüketicilerle kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcılara reaktif enerji tarifesi uygulanmayacağını söyler. Diğer kullanıcılarda sınır, kurulu gücün 50 kVA'nın altında ya da 50 kVA ve üstünde olmasına göre değişir.
Oran, aynı dönemdeki reaktif enerjinin aktif enerjiye bölünmesiyle bulunur; endüktif ve kapasitif taraf ayrı ayrı değerlendirilir. Son faturanızdaki aktif, endüktif ve kapasitif tüketimi kompanzasyon ceza hesaplama aracına girerek oranınızın sınıra ne kadar yakın olduğunu görebilirsiniz. Bedelin faturada nasıl doğduğu reaktif ceza rehberinde anlatılır.
| Kullanıcı grubu | Endüktif (çekilen) reaktif sınırı | Kapasitif (verilen) reaktif sınırı |
|---|---|---|
| Mesken, aydınlatma, tek fazlı ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar | Reaktif tarife uygulanmaz | Reaktif tarife uygulanmaz |
| Kurulu gücü 50 kVA'nın altında | Aktif enerjinin %33'ünü aşarsa bedel | Tüketime esas aktif enerjinin %20'sini aşarsa bedel |
| Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde | Aktif enerjinin %20'sini aşarsa bedel | Tüketime esas aktif enerjinin %15'ini aşarsa bedel |
Nedenleri ayırmak için hangi bilgiler işe yarar?
Pano varken süren bir bedelin nedeni tek bakışta çıkmaz; fatura dönemleri, işletmedeki değişiklikler ve pano incelemesi birlikte okunur. Maslak'ta daha önce reaktif ceza ödemiş bir işletme için, müşterinin isteğiyle pano değerleri ve faturalar düzenli raporlandı. Böyle bir kayıt oranın hangi dönemde kaydığını görmeyi kolaylaştırır; düzenin nasıl kurulduğu kompanzasyon uzaktan izleme ve raporlama rehberindedir.
Esenyurt'taki bir işletmenin panosuna yapılan genel bakımda röleden enerji analizörüne, kondansatör ve kontaktör gruplarından sigortalara kadar her eleman ayrı ayrı ölçüldü, analiz edildi ve elle kontrol edildi. Devre dışı pano, kademe kaybı ve yapışmış kontaktör gibi nedenler ancak bu türden eleman eleman bir incelemeyle birbirinden ayrılır.
İstanbul'da kompanzasyon bakımı kapsamında Masal Elektrik, mevcut sistemde cezanın tek seferlik analizini ve çözümünü ya da yıllık bakım anlaşmasını üstlenir; hizmet verilen ilçe ve sanayi bölgeleri İstanbul kompanzasyon bölgeleri rehberinde ele alınır. Cezanın tekrar etmemesi için kurulacak düzen ise reaktif cezayı önleme kontrolleri rehberinin konusudur.
- Son faturaları yan yana koyun; endüktif ve kapasitif reaktif satırlarını, okuma tarihlerini ve çarpanı not edin.
- Bedelin hangi aydan itibaren başladığını ve o dönemde işletmede neyin değiştiğini yazın: yeni makine, vardiya, tatil ya da duruş.
- Panonun ön yüzündeki röle ekranında alarm ya da uyarı varsa kapağı açmadan not edin.
- Tesiste güneş santrali, jeneratör ya da sonradan eklenmiş ayrı bir dağıtım hattı varsa bunu incelemeyi yapacak ustaya bildirin.
Bu konudaki işlerimiz
Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
İşletme her ay reaktif ceza ödüyordu; kompanzasyon panosu vardı ama devre dışıydı. Sayaç endekslerinde reaktif oran yaklaşık %48'e çıkmıştı. Panoya sayaç panosundan yeni kablo çekildi, tüm elemanlar test edildi, reaktif güç rölesinin ayarları girildi; şu an reaktif ceza yok.
İşin tamamını inceleyin → — Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
İşletmenin kompanzasyon panosunun genel bakımı yapıldı: reaktif güç rölesi, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve bağlı diğer elemanlar tek tek ölçüm, analiz ve elle kontrolle incelendi.
İşin tamamını inceleyin → — Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildiSık sorulan sorular
Pano devre dışıyken reaktif bedel her durumda yansır mı?
Hayır, koşula bağlıdır. Tesis reaktif tarife kapsamındaysa ve dönem sonunda endüktif ya da kapasitif oran kendi kurulu güç sınıfının sınırını aşıyorsa bedel yansır. Mesken, aydınlatma, tek fazlı tüketiciler ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olanlar kapsam dışındadır. Kapsamdaki bir işletmede pano kapalıyken oranın sınırı ne kadar aşacağı ise yük yapısına bağlıdır.
Rölenin ekranı yanıyorsa pano çalışıyor sayılır mı?
Sayılmaz. Yanan ekran rölenin enerjili olduğunu gösterir; kademelerin şebekeye gerçekten katkı verdiğini göstermez. Değer kaybetmiş kondansatör, atmış kademe sigortası ya da kontağı yapışmış kontaktör varken de ekran normal görünebilir. Katkının yerinde olup olmadığı kondansatör ölçümü ve fatura dönemiyle karşılaştırma sonucunda anlaşılır.
Sayaç çarpanı yanlış uygulanırsa reaktif bedel etkilenir mi?
Etkilenebilir. Çarpan yanlış uygulanır ya da sayaç hatalı okunursa pano sağlam olsa da faturadaki oran ve bedel tesisin gerçek durumunu göstermez. Bu yüzden faturadaki çarpanı önceki faturalarla karşılaştırmak, pano incelemesinden önceki adımdır.
Çok hızlı devreye giren makinelerde kontaktörlü pano yetişir mi?
Her tesiste cevap aynı değildir. Hızlı çevrimli ya da anahtarlama geçicilerine duyarlı yükler için tristörle anahtarlanan kompanzasyon bir seçenektir; ancak karar işletme türüne göre değil yük profiline göre verilir. Yükün ne kadar hızlı devreye girip çıktığı ölçülerek değerlendirilir; bütün tesisler için şart değildir.
Yeni makine aldıktan sonra ceza başladıysa pano küçük mü kalmıştır?
Olası nedenlerden biridir ama tek neden değildir. Motor gibi manyetik akı oluşturan cihazlar reaktif akım çektiği için yeni yük reaktif ihtiyacı büyütebilir. Aynı dönemde bir kademe sigortası atmış ya da kondansatörler değer kaybetmiş de olabilir. Ayrımı, yeni yükün devreye girdiği tarihle faturadaki oran değişiminin karşılaştırılması ve pano ölçümü birlikte yapar.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Reaktif güç kontrol röleleri
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Elektrik piyasası tüketici SSS, fatura karşılaştırma ve hata
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric: What causes contactor chatter?
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonics and capacitor stress
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonic distortion indicators, power factor
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Implementation of capacitor banks
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment to improve power factor
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında