Hafta sonu kapasitif ceza, reaktif tarifeli aboneliklerde üretim durup endüktif yük azaldığında devrede kalan kondansatörlerin ihtiyaçtan fazla reaktif enerjiyi şebekeye vermesiyle oluşabilir. Olası nedenler arasında sabit ya da elle alınmış kademeler, yapışmış kontaktörler, düşük yüke göre büyük kalan en küçük kademe ve bazı cihazların kapasitif akımı vardır. Neden, hafta sonu kayıtları ve pano incelemesiyle ayrılır.
- Kapasitif bedel, tesisin şebekeye ihtiyaçtan fazla reaktif enerji verdiğini gösterir; kaynağı devrede kalan kademe ya da tesisin kendi kapasitif yükü olabilir.
- Sayaç endüktif ve kapasitif reaktif enerjiyi ayrı kaydeder; reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde oran dönem toplamıyla hesaplanır.
- Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde kurulu gücü 50 kVA ve üstünde olanlar için kapasitif sınır (%15), 50 kVA'nın altındakilerden (%20) düşüktür.
- LED sürücüsü ya da UPS her tesiste aynı davranmaz; etkisi ölçümle görülür.
Hafta sonu kapasitif ceza hangi mekanizmayla oluşur?
Motorlar ve manyetik sargılı diğer AC cihazlar, çalışırken manyetik alan kurmak için şebekeden reaktif akım ister (Schneider Electric'in reaktif enerji gerektiren cihazlar açıklaması). Hafta içi makineler dönerken kompanzasyon panosu bu ihtiyacı kondansatör kademeleriyle karşılar ve denge endüktif tarafta kurulur.
Üretim durduğunda endüktif yük birden küçülür. Röle kademeleri bu yeni yüke göre çıkaramazsa devrede kalan kondansatörler tesisin artık ihtiyaç duymadığı reaktif enerjiyi şebekeye verir; sayaç bunu kapasitif yönde kaydeder. Gündüz sorunsuz görünen bir panonun gece ve hafta sonu sınırı aşabilmesinin mekanizması budur.
Bu yüzden düşük yük saatleri, reaktif cezayı önleme kontrolleri içinde ayrı bir başlık olarak ele alınır. Pano hiç devrede değilse ya da kademeler arızalıysa tablo tersine döner ve bedel endüktif tarafta çıkar; o durumun olası nedenleri kompanzasyon varken gelen cezanın nedenleri rehberinde ayrıca işlenir.
Düşük yük saatlerinde aşırı kompanzasyonun olası nedenleri neler?
Schneider Electric'in EasyLogic röle kılavuzu, aşırı kompanzasyonun özellikle hafta sonu ve gece oluşabileceğini; balast gibi cihazların çektiği kapasitif akımın ve sabit kademelerin buna yol açabileceğini yazar. Bunlar olası nedenlerdir; bir tesiste hangisinin geçerli olduğu ancak düşük yük saatindeki ölçümle söylenebilir.
Sabit kademeler ve yapışmış kontaktörler
Röleden bağımsız, sürekli devrede kalacak biçimde bağlanmış bir sabit kademe, hafta içi yük büyükken fark edilmez; yük düştüğünde ise tek başına fazla gelebilir. Aynı kılavuz, kademeleri anahtarlayan kontaktörlerin kontaklarının anlık aşırı akımla birbirine yapışabileceğini ve gereksiz kademelerin elle devreye alınmış olabileceğini de olası nedenler arasında sayar.
Kontağı yapışmış bir kontaktörde röle kademeyi çıkarma komutu verse bile kondansatör şebekeye bağlı kalır. Rölenin görevi ve komut verdiği hâlde kademenin neden çıkmayabileceği reaktif güç kontrol rölesi rehberinde ayrıntılı anlatılır.
En küçük kademe düşük yüke göre büyük kalmış olabilir mi?
ENTES'in kompanzasyon cihazları SSS sayfası, tatil, bakım ya da üretim arası gibi dönemlerde işletmenin küçük yüklerle çalıştığını ve kompanzasyon için daha küçük kademelere ihtiyaç duyabileceğini anlatır. Panodaki en küçük kademe hafta sonu kalan yükten büyükse röle ya o kademeyi devreye alıp fazla verir ya da hiç almaz; ikisi arasında ince ayar yapamaz.
Otomatik kademeli kompanzasyon yükü izleyip kademeleri buna göre açıp kapatmaya çalışır; ancak ne kadar ince ayar yapabildiği kademelerin büyüklüğüyle sınırlıdır. Bu yüzden aynı pano hafta içi uygun, hafta sonu kaba kalabilir.
Balastlı ve elektronik cihazların payı nedir?
Kılavuz balastları örnek olarak anar. Klasik manyetik balast endüktif karakterlidir; kapasitif etki elektronik balast ve LED sürücüsü gibi bazı cihazlarda görülebilir. Hafta içi büyük endüktif yükün yanında küçük kalan bu akım, tesis neredeyse boşken toplam içinde görünür hâle gelebilir.
Bu, her LED aydınlatmanın ya da kesintisiz güç kaynağının (UPS) kapasitif ceza yazdırdığı anlamına gelmez. Cihazların düşük yükte toplam üzerindeki etkisi, ancak o saatlerde yapılan ölçümle görülür; ölçüm yapılmadan cihaz değiştirmek doğru yere bakmayı garanti etmez.
Hafta sonu kapasitif payı kayıtlardan nasıl ayrılır?
Reaktif enerji iki yönde ayrı izlenir: tesisin şebekeden çektiği endüktif ve şebekeye verdiği kapasitif reaktif enerji. ENTES'in güç kalitesi ve enerji cihazları SSS sayfası, incelediği analizörde endüktif ve kapasitif reaktif enerjilerin ayrı ayrı gösterildiğini anlatır. Sayacınızın ekranı ve menüsü farklı olabilir; hangi kaydın hangi yön olduğunu sayacın belgesi ya da bakımı yapan usta doğrular. Faturadaki reaktif satırların genel okuması faturada reaktif bedel okuma rehberindedir.
Faturadaki dönem bilgisi, yani ilk ve son endeks, okuma tarihi, çarpan ve varsa trafo oranı, kapasitif kaydın nereden geldiğini izlemenin temelidir (EPDK'nın elektrik piyasası tüketici SSS sayfası). Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde kapasitif oran, dönem boyunca verilen reaktif enerjinin tüketime esas aktif enerjiye bölünmesiyle bulunur; hafta sonu payı ise endekslerin cuma akşamı ve pazartesi sabahı ayrı okunmasıyla ya da analizör veya düzenli kayıtla görünür.
Gece reaktif tüketim aylık oranı nasıl etkiler?
Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde fatura tek bir gecenin değil, bütün dönemin toplamına bakar. Hafta içi tesisin büyük aktif tüketimi, hafta sonu verilen kapasitif enerjiyi oran içinde seyreltir; bu yüzden kısa süreli bir aşım tek başına dönem oranını sınırın üstüne taşımayabilir. Hafta sonları uzadıkça, tatil ya da bakım duruşu dönemin büyük kısmını kapladıkça aynı fazlalık oranı belirgin biçimde yükseltebilir.
Hangi kapasitif oran faturaya bedel yazdırır?
EPDK'nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esasları sınırı kurulu güce göre ayırır ve kapsam dışı kalan kullanıcıları ayrıca sayar. Kapasitif tarafta ölçüt, sisteme verilen reaktif enerjinin tüketime esas aktif enerjiye oranıdır. Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde olan tesislerde kapasitif sınır, aynı sınıfın endüktif sınırından da düşüktür; bu yüzden hafta sonu fazlalığı bu tesislerde daha erken bedele dönebilir.
Oranlar anlık güç katsayısına değil, fatura dönemindeki enerji toplamlarına uygulanır; dönem oranı sınırın altında kalırsa bedel yansımaz. Son faturanızdaki aktif, endüktif ve kapasitif değerleri kompanzasyon ceza hesaplama aracına girerek kapasitif oranın sınıra ne kadar yaklaştığını görebilirsiniz. Bedelin faturaya nasıl yansıdığı reaktif ceza rehberinde anlatılır.
| Kullanıcı grubu | Endüktif (çekilen) reaktif | Kapasitif (verilen) reaktif |
|---|---|---|
| Mesken, aydınlatma, tek fazla beslenen ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olanlar | Reaktif tarife uygulanmaz | Reaktif tarife uygulanmaz |
| Kurulu gücü 50 kVA'nın altında | Aktif enerjinin %33'ünü aşarsa bedel | Tüketime esas aktif enerjinin %20'sini aşarsa bedel |
| Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde | Aktif enerjinin %20'sini aşarsa bedel | Tüketime esas aktif enerjinin %15'ini aşarsa bedel |
Düşük yükte kompanzasyon nasıl yeniden düzenlenir?
Seçenek, ölçümün gösterdiği nedene göre değişir; tek bir parça her tesiste aynı sonucu vermez. Sabit kademe varsa gerekip gerekmediği, kontaktörler, en küçük kademenin büyüklüğü ve rölenin düşük yükteki davranışı ayrı ayrı değerlendirilir. Schneider Electric'in güç faktörü iyileştirme ekipmanları sayfası, otomatik kademeli bataryaların kompanzasyonu yük seviyesine uydurmaya yaradığını anlatır; bu uyum yine kademe yapısının yüke uygun olmasına bağlıdır.
Bütün kondansatör kademeleri devreden çıkmışken bile tesis kapasitif yönde reaktif enerji veriyorsa, sorun artık fazla kondansatör değildir; tesisin kendisi kapasitif kalıyordur. Bu durumda ölçümle gerekli görülürse endüktif bir çözüm olarak şönt reaktör değerlendirilebilir. ENTES'in şönt reaktör sayfası, bu reaktörleri endüktif yük ihtiyacını karşılamak üzere tasarlanmış cihazlar olarak tanımlar.
Ustayı çağırmadan önce hangi gözlemleri toplayabilirsiniz?
Panoya dokunmadan toplanan birkaç bilgi, incelemenin doğru saate ve doğru kademeye yönelmesini sağlar. Bu gözlemler teşhis değildir; yalnız nedenin hafta sonuna mı, tatile mi, belirli bir döneme mi bağlı olduğunu gösterir.
- Son faturalardaki kapasitif reaktif satırını önceki aylarla yan yana koyun; artışın hangi dönemde başladığını not edin.
- Sayaç panosunun camından okunabiliyorsa endeksleri cuma akşamı ve pazartesi sabahı not edin.
- Tatil, bakım duruşu ya da vardiya değişikliği yaşanan tarihleri yazın.
- Röle ekranında kapasitif uyarı varsa kapağı açmadan not edin.
- Panodan ses, koku ya da olağandışı ısı geliyorsa yaklaşmadan bakımı yapan ustaya bildirin.
Pano bakımı ve düzenli kayıt bu tabloyu nasıl gösterir?
Esenyurt'ta bir işletmenin panosuna yapılan genel bakımda her eleman ayrı ele alındı: röle ve enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve panoya bağlı diğer elemanlar ölçüm, analiz ve elle kontrolden geçti. Yapışmış kontaktör ya da gereksiz devrede kalan kademe gibi hafta sonuna özgü nedenler, bu türden parça parça bir incelemede aranır.
Maslak'ta reaktif ceza ödemiş bir işletme için ise müşterinin isteğiyle pano değerleri ve fatura analizleri düzenli raporlandı. Düzenli kayıt, kapasitif oranın hangi dönemlerde yükseldiğini fatura beklemeden izlemeye imkân verir; bu düzenin nasıl kurulduğu kompanzasyon uzaktan izleme ve raporlama rehberindedir.
Pano hiç çalışmıyorsa tablo bambaşkadır: Ayazağa'daki bir kafede devre dışı bırakılmış pano yüzünden her ay reaktif ceza ödeniyordu. Pano sayaç panosuna yeni kabloyla bağlanıp elemanları test edildi, sağlam çıktı ve röle ayarlandı; izlenen iki fatura döneminde reaktif ceza oluşmadı. İstanbul'da kompanzasyon bakımı kapsamında hem bu tür devreye alma hem de hafta sonu fazlalığının incelenmesi yapılır; hizmet bölgeleri İstanbul kompanzasyon bölgeleri rehberindedir.
Bu konudaki işlerimiz
Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
İşletmenin kompanzasyon panosunun genel bakımı yapıldı: reaktif güç rölesi, enerji analizörü, kondansatör ve kontaktör grupları, sigortalar ve bağlı diğer elemanlar tek tek ölçüm, analiz ve elle kontrolle incelendi.
İşin tamamını inceleyin → — Esenyurt'ta işletmenin kompanzasyon panosuna genel bakım: elemanlar tek tek kontrol edildi
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
İşletme her ay reaktif ceza ödüyordu; kompanzasyon panosu vardı ama devre dışıydı. Sayaç endekslerinde reaktif oran yaklaşık %48'e çıkmıştı. Panoya sayaç panosundan yeni kablo çekildi, tüm elemanlar test edildi, reaktif güç rölesinin ayarları girildi; şu an reaktif ceza yok.
İşin tamamını inceleyin → — Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındıSık sorulan sorular
Yalnız pazar günü oluşan kapasitif fazlalık bedel yazdırır mı?
Tek başına yazdırmayabilir. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde oran fatura dönemindeki enerji toplamlarıyla hesaplanır; hafta içi büyük aktif tüketim, kısa süreli kapasitif fazlalığı oranda seyreltir. Fazlalık her hafta sonu ve uzun duruşlarda tekrarlanıyorsa dönem oranı kurulu güç sınıfının kapasitif sınırını aşabilir; o zaman bedel yansır.
LED aydınlatma ya da UPS hafta sonu kapasitif cezaya yol açar mı?
Kesin olarak söylenemez. Kapasitif etki elektronik balast ve LED sürücüsü gibi bazı cihazlarda görülebilir, ama her LED armatürü ya da UPS aynı davranmaz. Tesis neredeyse boşken bu cihazların toplam üzerindeki payı artabilir; gerçek etkisi düşük yük saatinde yapılan ölçümle anlaşılır, cihaz değiştirmek bu ölçümden sonra konuşulur.
Şönt reaktör hafta sonu kapasitif bedelini kesin bitirir mi?
Bunun garantisi yoktur. Şönt reaktör, bütün kondansatör kademeleri çıkmışken tesis hâlâ kapasitif kalıyorsa değerlendirilen endüktif bir seçenektir. Fazlalık yapışmış bir kontaktörden ya da büyük kalmış bir kademeden geliyorsa reaktör asıl sorunu çözmez. Karar, düşük yük ölçümü ve rölenin bu kademeyi yönetip yönetemediği doğrulandıktan sonra verilir.
Uzun tatilde kompanzasyon panosunu kapatmak çözüm olur mu?
Panoyu kendiniz kapatmayın. Pano devre dışıyken tesis çalışmaya başladığında endüktif reaktif enerji karşılanmaz ve bu kez endüktif tarafta bedel çıkabilir. Düşük yük döneminde kademelerin nasıl yönetileceği, rölenin ayarı ve kademe yapısı üzerinden bakımı yapan ustanın karar vereceği bir konudur.
Kaynaklar
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Automatic compensation principles
- ENTES ürün belgesi: ENTES — analizör akım giriş uyumu ve hata inceleme teknik SSS
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Elektrik piyasası tüketici SSS, fatura karşılaştırma ve hata
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Şönt Reaktörleri (Endüktif Yük Reaktörü)
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Reaktif güç kontrol röleleri
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında