Kompanzasyon hesaplama iki adımda yapılır: önce faturadaki endüktif ve kapasitif reaktif enerjiyi aynı dönemin aktif enerjisine bölüp yüzde olarak oranı bulursunuz. Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde bu oran, kurulu gücünüze göre geçerli sınırla karşılaştırılır. Gereken kondansatör gücü de Qc = P × (tan φ1 − tan φ2) bağıntısıyla kVAr olarak tahmin edilir ve ölçülen yük profiliyle doğrulanır.
- Oran: reaktif enerji (kVArh) ÷ aktif enerji (kWh) × 100; endüktif ve kapasitif ayrı hesaplanır.
- Dönem enerjisi, ilk ve son endeks farkının sayaç çarpanıyla çarpılmasıyla bulunur.
- Reaktif tarife kapsamında 50 kVA altında sınır endüktifte %33, kapasitifte %20; 50 kVA ve üstünde %20 ve %15'tir. Mesken, aydınlatma, tek fazlı ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olanlar muaftır.
- Formülden çıkan kVAr bir başlangıç tahminidir; kademe dağılımı düşük yük ölçülerek belirlenir.
Faturadan reaktif oran nasıl hesaplanır?
Reaktif oran, bir fatura döneminde şebekeden çekilen ya da şebekeye verilen reaktif enerjinin, aynı dönemdeki aktif enerjiye yüzde olarak oranıdır. Aktif enerji iş gören enerjidir; reaktif enerjinin ondan farkı reaktif gücün aktif ve görünür güçten ayrımı rehberinde anlatılıyor. Bu oran, kompanzasyonun neden yapıldığını kendi faturanızda sayıyla görmenin en kısa yoludur.
Hesap için gereken endeksler, okuma tarihleri ve çarpan faturada yazılıdır (EPDK'nin elektrik piyasası tüketici SSS sayfası). Aktif, endüktif ve kapasitif kayıtların her birinde son endeksten ilk endeksi çıkarıp farkı çarpanla çarptığınızda dönemin üç enerji miktarı ortaya çıkar; bu satırların faturada nerede durduğu faturada reaktif bedel okuma rehberinde anlatılıyor.
Endüktif oranı bulmak için endüktif reaktif enerjiyi aktif enerjiye bölüp 100 ile çarparsınız; kapasitif oran da aynı yolla hesaplanır. İki oran ayrı ayrı değerlendirilir, biri diğerinden düşülmez.
Çarpan oranı değiştirir mi?
Aktif ve reaktif kayıtlar aynı sayaçtan ve aynı çarpanla geliyorsa çarpan bölmede sadeleşir; oranı yalnız endeks farklarından da doğru bulursunuz. Enerji miktarını ve tutarı kontrol ederken ise çarpan gerekir; akım trafolu ölçümde trafo oranının çarpana nasıl girdiği akım trafosunun sayaçtaki görevi rehberinde anlatılıyor.
Fatura gelmeden sayaçtan ara hesap yapılabilir mi?
Yapılabilir. Sayacın ekranında dönen endeksleri iki farklı günde okuyup farklarını alırsanız aynı formülle ara dönemin oranını bulursunuz; bunun için kapak açmanız gerekmez. ENTES'in analizör SSS sayfası, kendi cihazlarında çekilen ve verilen aktif enerjinin, endüktif ve kapasitif reaktif enerjinin ayrı ayrı gösterildiğini anlatır. Ekran kodları ve menüler sayaçtan sayaca değiştiği için hangi kodun hangi kayda ait olduğunu sayacınızın belgesinden doğrulayın.
Hangi oran reaktif bedel doğurur?
Reaktif tarife kapsamındaki aboneliklerde bulduğunuz oran, kurulu gücünüze göre belirlenen sınırla karşılaştırılır. EPDK'nin tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esaslarına göre kurulu gücü 50 kVA'nın altında olan kullanıcılar, tükettikleri reaktif enerji aktif enerjinin %33'ünü ya da şebekeye verdikleri reaktif enerji %20'sini aştığında reaktif bedel öder. Kurulu gücü 50 kVA ve üstünde olan kullanıcılarda aynı sınırlar endüktifte %20, kapasitifte %15'tir.
Aynı düzenlemeye göre mesken ve aydınlatma tüketicilerine, tek fazla beslenenlere ve kurulu gücü 15 kW'a (dâhil) kadar olan kullanıcılara reaktif enerji tarifesi uygulanmaz. Üreticilerin sisteme enerji verirken aynı anda verdiği reaktif enerji de faturalamada dikkate alınmaz; bu hükmün GES'li bir işletmede nasıl okunacağı GES ve kompanzasyon etkileşimi rehberinde. Sınır, röle ekranındaki anlık değere değil, dönemin enerji miktarlarına uygulanır.
Kendi faturanızın değerlerini kompanzasyon ceza hesaplama aracına girerek endüktif ve kapasitif oranlarınızı bu sınırlarla hemen karşılaştırabilirsiniz. Bedelin hangi kullanıcılara ve neden yansıdığı reaktif ceza rehberinde ayrıca anlatılıyor.
| Kurulu güç ve kullanıcı | Endüktif sınır (tüketilen reaktif) | Kapasitif sınır (verilen reaktif) |
|---|---|---|
| 50 kVA altında | Aktif enerjinin %33'ü | Aktif enerjinin %20'si |
| 50 kVA ve üstünde | Aktif enerjinin %20'si | Aktif enerjinin %15'i |
| Mesken, aydınlatma, tek fazlı ya da 15 kW'a (dâhil) kadar | Reaktif tarife uygulanmaz | Reaktif tarife uygulanmaz |
Fatura oranı hangi cos φ değerine karşılık gelir?
Dönemin reaktif enerjisini aktif enerjisine bölmek, o dönemin ortalama tan φ değerini verir. Bu yüzden endüktif oranın %33 olması, sinüzoidal varsayımla dönem ortalamasında yaklaşık 0,95 cos φ'ye; %20 olması ise yaklaşık 0,98 cos φ'ye denk gelir. Bu bir dönem ortalamasıdır: gün içinde değer yükselip alçalır ve röle ekranında anlık okunan rakamla karıştırılmamalıdır.
Kondansatör gücü kompanzasyon hesaplama formülüyle nasıl bulunur?
Oran sınırı aşıyorsa sıradaki soru, tesise ne kadar kondansatör gücü gerektiğidir. ABB'nin güç faktörü düzeltme kılavuzu, mevcut ve ulaşılmak istenen güç faktörü bilindiğinde kondansatör bankasının reaktif gücünün hesaplanabileceğini anlatır. Bağıntı Qc = P × (tan φ1 − tan φ2) biçimindedir: P kW cinsinden aktif güç, φ1 mevcut, φ2 hedeflenen faz açısı, Qc ise kVAr cinsinden kondansatör gücüdür.
Bu model akım ve gerilimin sinüzoidal olduğunu, aktif gücün de değişmediğini varsayar. Hedef değer hesabın bir girdisidir; yasal bir hedef ya da her tesise uyan bir çalışma noktası değildir. Bozulmuş dalgada toplam güç faktörünün cos φ'den farklı çıkabileceği güç faktörü ile cos φ ayrımı rehberinde anlatılıyor.
Aşağıdaki tablo, farklı başlangıç değerlerinden 0,95 hedefine çıkmak için gereken çarpanı formülden hesaplar. Çarpanı aktif gücünüzle çarptığınızda gereken kondansatör gücünü kVAr olarak bulursunuz.
| Mevcut cos φ1 | tan φ1 | 0,95 hedefi için çarpan (tan φ1 − tan φ2) |
|---|---|---|
| 0,70 | 1,02 | 0,69 |
| 0,75 | 0,88 | 0,55 |
| 0,80 | 0,75 | 0,42 |
| 0,85 | 0,62 | 0,29 |
| 0,90 | 0,48 | 0,16 |
Örnek kompanzasyon hesabı
Ortalama cos φ'si 0,80 olan bir yükü 0,95'e çıkarmak istediğinizi varsayalım. tan φ1 = 0,75, tan φ2 yaklaşık 0,33 olduğundan çarpan 0,42 çıkar; gereken kondansatör gücü, aktif gücün yaklaşık 0,42 ile çarpılmasıyla bulunur. Aktif gücü iki katı olan bir tesiste ihtiyaç da iki katına çıkar. Sonuç bir başlangıç tahminidir: kondansatörün etiketindeki güç anma gerilimine göre verilir ve tesisinizin gerçek çalışma koşulunda verdiği güç bundan farklı olabilir.
Faturadan ortalama kVAr ihtiyacı nasıl tahmin edilir?
Faturada cos φ yazmaz, ama oran ya yazar ya da hesaplanır. Endüktif oranı 100'e böldüğünüzde dönemin ortalama tan φ değerini bulursunuz ve bunu formülde tan φ1 yerine koyabilirsiniz. İkinci yol, hedef orana inmek için dönemde azaltılması gereken reaktif enerjiyi bulmaktır: mevcut endüktif enerjiden, hedef oran ile aktif enerjinin çarpımını çıkarırsınız.
Kalan reaktif enerjiyi, yükün o dönemde fiilen çalıştığı saat sayısına böldüğünüzde ortalama kVAr ihtiyacını elde edersiniz. İki yol da ortalama verir; yükün en yüksek ve en düşük olduğu anları göstermez. Kademe kararında bu yüzden ölçülmüş yük profili gerekir.
Formülün sonucu hangi tesislerde yanıltır?
Formül tek bir yük durumunu anlatır; gerçek işletmede yük gün içinde, hafta sonunda ve tatilde değişir. ENTES'in kompanzasyon cihazları SSS sayfası, tatil ya da bakım gibi nedenlerle küçük yükte çalışan bir işletmenin daha küçük kademelere ihtiyaç duyacağını belirtir. Yoğun aya göre hesaplanmış toplam güç bu dönemlerde fazla gelebilir.
Gece ve hafta sonları kapasitif yükler ya da devrede kalan sabit kademeler aşırı kompanzasyona yol açabilir; Schneider Electric'in EasyLogic röle sorun giderme kılavuzu bu olasılığı sayar. Böyle bir tesiste kapasitif oran yükselir ve formüle göre eklenen her kondansatör sorunu büyütür. Kapasitif tarafa geçmiş bir tesiste endüktif bir çözümün ne zaman düşünüleceği şönt reaktör rehberinde, pano varken gelen bedelin olası nedenleri ise kompanzasyon varken ceza gelmesinin nedenleri rehberinde.
Harmonikli tesiste kondansatör eklemek neden ayrı incelenir?
Harmonikler akım ve gerilim dalgasını sinüzoidden uzaklaştırır; formülün dayandığı model bu durumda tek başına yetmez. Schneider Electric'in harmonik ve kondansatör zorlanması sayfası, kapasitif reaktansın frekans arttıkça düştüğünü ve bu yüzden kondansatörlerin harmonik gerilim bileşenlerine özellikle duyarlı olduğunu açıklar. Harmonikli bir tesiste kondansatör gücü, harmonik ölçümü ve gerekiyorsa filtre tasarımıyla birlikte belirlenir; harmoniklerin kompanzasyona etkisi ayrı bir rehberde.
Hesaplanan güç panoda kademelere nasıl dağıtılır?
Bulunan toplam güç, kompanzasyon panosundaki kondansatör kademelerine bölünerek uygulanır. Schneider Electric'in kompanzasyon donanımı sayfası, otomatik kademeli bankaların kompanzasyonu yük seviyesine uyarlayabildiğini, hızlı çevrimli ya da anahtarlama geçicilerine duyarlı yüklerde tristörlü anahtarlamanın bir seçenek olduğunu anlatır. Bu bir prensip açıklamasıdır; her tesiste anlık ve kusursuz sonuç anlamına gelmez.
Kademeleri hangi sırayla devreye alacağına reaktif güç kontrol rölesi karar verir. Toplam güç doğru hesaplanmış olsa bile en küçük kademe düşük yükteki ihtiyaçtan büyükse röle ihtiyaca yeterince yakın bir adım bulamayabilir. Bu yüzden kademelerin nasıl bölündüğü, toplamın kendisi kadar sonucu belirler.
Hesap için hangi bilgileri kendiniz toplayabilirsiniz?
Hesabın veri kısmını siz hazırlayabilirsiniz; panoyla ilgili kısım uzman işidir. Faturaları ve sayaç okumalarını toplamak, çalışma saatlerini not etmek tesise dokunmadan yapılır. Ölçüm, harmonik incelemesi ve kademe tasarımı ise panoda ve enerji altında çalışmayı gerektirdiği için yetkin bir ekibe bırakılmalıdır.
Masal Elektrik kompanzasyon işinde önce faturalarla ön analiz yapar; teklif yapı, kurulu güç, mevcut pano, fatura ve ihtiyaç incelenmeden sabitlenmez. Sıfırdan pano kurulumu, mevcut sistemde reaktif bedelin tek seferlik analizi ve yıllık bakım anlaşması bu incelemenin üç ayrı sonucu olabilir; bu hizmetler hakkında bilgi ve teklif için İstanbul'da kompanzasyon bakımı ve kurulumu sayfasına bakabilirsiniz.
- Son birkaç fatura dönemini, ilk ve son endeksler ile çarpan görünecek şekilde bir araya getirin.
- Sayaç ekranındaki aktif, endüktif ve kapasitif endeksleri kapak açmadan okuyup tarihleriyle not edin.
- İşletmenin çalışma saatlerini, gece ve hafta sonu durumunu, tatil dönemlerini yazın.
- Son dönemde devreye giren ya da çıkan büyük cihazları ve tarihlerini listeleyin.
- Mevcut bir kompanzasyon panosu varsa yerini ve en son ne zaman bakım gördüğünü belirtin.
Sahadaki işlerde oran hesabı ne gösterdi?
Oran hesabının neyi gösterip neyi göstermediğini Sarıyer Ayazağa'daki bir kafede Eylül 2026'da yaptığımız devre dışı panoyu yeniden çalıştırma işi iyi anlatır. Faturalar incelendiğinde reaktif bedelin her ay yinelendiği görüldü. Sayaç endekslerinden çıkan reaktif tüketim oranı yaklaşık %48'di, bir önceki ayda 388 kVArh olan reaktif tüketim de belirgin biçimde yükselmişti; endüktif enerji aktif enerjinin neredeyse yarısına çıkmıştı.
Bu rakamlara bakıp yeni kondansatör gücü hesaplamak kolaydı, ama kafede bir kompanzasyon panosu zaten vardı ve devre dışı bırakılmıştı. Panoyla sayaç panosu arasına yeni bir kablo çekilerek pano yeniden devreye girdi; röle, akım trafoları, kontaktörler, kondansatörler ve sigorta grupları tek tek test ve analizden geçti, hiçbirinde sorun çıkmadı. Röleye gerekli ayarlar yapıldıktan sonra iki fatura dönemi uzaktan izlendi ve bu sürede reaktif ceza oluşmadı.
Hesabı bir kez yapmak yerine dönem dönem tekrarlamak da mümkündür. Sarıyer Maslak'ta daha önce reaktif ceza ödemiş bir işletme için Ağustos 2026'da, işletmenin talebi üzerine pano değerleri ve fatura analizleri düzenli raporlandı. Böyle bir takibin içeriği kompanzasyonda uzaktan izleme ve raporlama rehberinde, kompanzasyonla ilgili öteki başlıklar ise elektrik rehberinde bir arada.
Bu konudaki işlerimiz
Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
İşletme her ay reaktif ceza ödüyordu; kompanzasyon panosu vardı ama devre dışıydı. Sayaç endekslerinde reaktif oran yaklaşık %48'e çıkmıştı. Panoya sayaç panosundan yeni kablo çekildi, tüm elemanlar test edildi, reaktif güç rölesinin ayarları girildi; şu an reaktif ceza yok.
İşin tamamını inceleyin → — Ayazağa'da kafede her ay reaktif ceza: devre dışı kompanzasyon panosu devreye alındı
Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandı
Reaktif ceza ödeyen işletmenin isteğiyle kompanzasyon panosu değerleri ve fatura analizleri düzenli olarak raporlandı.
İşin tamamını inceleyin → — Maslak'ta reaktif ceza ödeyen işletme için kompanzasyon değerleri düzenli raporlandıSık sorulan sorular
Excel'de reaktif oran hesabı nasıl kurulur?
Her satıra bir fatura dönemi, sütunlara aktif, endüktif ve kapasitif kayıtların ilk ve son endekslerini yazıp her kayıt için farkı alın. Endüktif oran sütunu endüktif fark bölü aktif fark çarpı 100 olur, kapasitif oran da aynı yolla bulunur; çarpan üç kayıtta aynıysa bölmede sadeleşir. Dönemleri alt alta görmek, oranın hangi ayda kaydığını gösterir.
Endüktif ve kapasitif oran aynı dönemde birlikte yüksek çıkabilir mi?
Çıkabilir, çünkü iki enerji ayrı kayıtlarda birikir. Gündüz motor ve trafo gibi manyetik yükler endüktif reaktif enerji çekerken, gece ya da hafta sonu yük düştüğünde devrede kalan kademeler tesisi kapasitif tarafa geçirebilir. Bu durumda toplam kondansatör gücünü artırmak çözüm olmaz; kademe dağılımının ve kontrolün incelenmesi gerekir.
Kurulu güç listesinden kondansatör gücü hesaplanabilir mi?
Yalnız kaba bir ilk fikir verir. Formüldeki P aynı anda çekilen elektriksel aktif güçtür; bütün cihazların etiket güçlerinin toplamı bu değeri göstermez, çünkü cihazlar aynı anda tam yükte çalışmaz. Motor etiketindeki güç de mildeki mekanik güçtür, şebekeden çekilen elektriksel güç değildir. Ölçülmüş yük ya da fatura verisi daha gerçekçi sonuç verir.
Hesaplanandan büyük kondansatör takmak daha güvenli olur mu?
Olmaz. Fazla kondansatör gücü yük düştüğünde tesisi kapasitif tarafa iter ve kapasitif sınırı aşma riskini doğurur. Düşük yük dönemlerinde daha küçük kademelere ihtiyaç duyulur; bu yüzden hedef, en büyük ihtiyacı karşılarken en küçük ihtiyaca da inebilen dengeli bir kademe yapısıdır.
Hesapta hedef değer olarak hangi cos φ seçilmeli?
Tek bir değer her işletmeye uymaz. Hedef, faturadaki endüktif sınırın altında güvenle kalacak, düşük yük saatlerinde de tesisi kapasitif tarafa itmeyecek biçimde yük profiline göre seçilir. Bu sayfadaki örnekte kullanılan 0,95 yalnız hesabın nasıl kurulduğunu göstermek içindir; gerçek hedef ölçüm sonrasında belirlenir.
Kaynaklar
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar — Son Hali
- EPDK düzenlemesi: EPDK — Elektrik piyasası tüketici SSS, fatura karşılaştırma ve hata
- ENTES ürün belgesi: ENTES — analizör akım giriş uyumu ve hata inceleme teknik SSS
- ABB teknik rehberi: ABB — Power factor correction and harmonic filtering in electrical plants, July 2008
- ENTES ürün belgesi: ENTES — Kompanzasyon cihazları SSS
- Schneider Electric ürün belgesi: Schneider Electric — EasyLogic EL controller troubleshooting
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Harmonics and capacitor stress
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Automatic compensation principles
- Schneider Electric kurulum kılavuzu: Schneider Electric — Equipment requiring reactive energy
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında