Elektrik çarpması, ark ve yanık, ısınan bağlantıların yol açabileceği yangın, işyerindeki elektrik risklerinin ana başlıklarıdır. Elektrikte iş güvenliği, çalışanın gözlem ve bildirimle sınırlı kaldığı, pano ve bağlantı işinin eğitimli ekibe bırakıldığı açık bir iş bölümüyle başlar. Periyodik kontrol ve düzenli bakım bu iş bölümünü sahada somut bulgularla destekler.
- Çalışan gözlemler ve bildirir. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın.
- Kapak açma, bağlantı ve ölçüm eğitimli ekibin işidir.
- Şalteri indirmek her durumda enerjisizlik demek değildir.
- Periyodik kontrol raporu işyerindeki somut uygunsuzluk listesini verir.
İşyerinde elektrik riskleri nereden gelir?
İşyerindeki elektrik kaynaklı riskleri üç başlıkta toplamak hem gözlemi hem bildirimi kolaylaştırır. Birincisi elektrik çarpmasıdır, yani akımın vücut üzerinden geçmesiyle oluşan yaralanma. Açıkta kalmış bir iletkene dokunmak doğrudan temas, arıza nedeniyle gövdesi enerjilenmiş bir cihaza dokunmak dolaylı temas olarak adlandırılır; dolaylı temasa karşı korumanın bir parçası olan işletme koruma topraklamasını ayrı bir rehberde anlattık.
İkincisi ark ve yanıktır. Ark, kısa devre anında ya da enerji altındaki bir bağlantı açılırken iletkenler arasında oluşan, yoğun ısı ve ışık yayan elektrik boşalmasıdır; panoda enerji altında çalışan kişiyi doğrudan etkiler. Üçüncüsü ısınma ve yangındır: gevşek bağlantı, aşırı yüklenmiş hat ya da kablosuna göre büyük seçilmiş sigorta bağlantı noktalarında ısınmaya yol açabilir. Yangın tarafını elektrik yangını rehberinde ayrıca ele aldık.
Bu risklerin bir kısmı çalışanın gözüyle fark edilebilecek işaretler verir, bir kısmı ise ancak ölçümle ortaya çıkar. Tablo, çalışanın güvenle fark edebileceği işaretleri risk türüne göre bir arada gösterir.
| Risk | Nereden kaynaklanabilir | Çalışanın fark edebileceği işaret |
|---|---|---|
| Elektrik çarpması | Açıkta iletken, gövdesi enerjilenen arızalı cihaz, ıslak ortam | Kırık priz, soyulmuş kablo, cihaza dokununca karıncalanma |
| Ark ve yanık | Enerji altında pano işi, kısa devre | Pano kapağında ya da çevresinde is izi, patlama sesinden sonra gelen koku |
| Isınma ve yangın | Gevşek bağlantı, aşırı yüklenmiş hat, kablosuna göre büyük sigorta | Isınan priz, yanık kokusu, rengi değişmiş fiş |
| Beklenmedik enerji | Enerjisiz sanılan hat, jeneratör ya da UPS gibi ikinci kaynak | Etiketsiz şalter, kimin kapattığı belli olmayan devre |
Elektrikte iş güvenliği açısından çalışan neyi yapabilir?
İşletme çalışanının elektrik karşısındaki rolü gözlemlemek, durumu bildirmek ve yalnız kullanıcıya açık basit işlemleri yapmaktır. Bunlardan biri kaçak akım rölesinin TEST düğmesidir. Kaçak akım rölesi yukarıdayken ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız açık cihazları kapatıp TEST'e bir kez basın; açmazsa tekrar denemeyin, ustaya bildirin. Düğmeye basınca bu korumaya bağlı hatların enerjisi kesileceği için işyerinde testin hangi saatte ve kime haber verilerek yapılacağı önceden belirlenir. TEST düğmesinin neyi gösterip neyi göstermediğini kaçak akım rölesi test butonu rehberinde anlattık; atan bir sigortada izlenecek sınır aşağıdaki kartta yer alır.
Bu iki koruma farklı şeylere bakar. Kaçak akım rölesi (RCD) giden ve dönen akım arasındaki farkı, yani kaçağı izler ve aşırı yükte açmaz; sigorta ise hattan geçen akımı kendi değerine göre izler. Bir faz ile toprak arasındaki arızada hangisinin açacağı tesisin topraklama düzenine bağlıdır. Çalışma mantığı kaçak akım rölesinin görevi üzerine hazırladığımız rehberde ayrıntılıdır.
Bunların dışındaki işler, yani pano, priz ya da buat kapağını açmak, bağlantı yapmak, köprü atmak veya ölçü aletiyle ölçmek, eğitimli ve yetkili ekibin işidir. Bir çalışma arkadaşınızı elektrik çarptıysa önce kendi güvenliğinizi koruyun ve 112'yi arayın; enerji kesilmeden ona eldivenle ya da bezle bile dokunmayın. Genel ilkeleri elektrik çarpmasında ilk yardım rehberinde topladık.
Elektrik işlerinde güvenlik talimatına hangi başlıklar yazılır?
Talimatın biçimi ve içeriği işyerinin tesisine ve yürürlükteki mevzuata göre değerlendirilir. Talimat, çalışanın elektrikle ilgili bir durumda ne yapacağını ve kime haber vereceğini kolayca bulabileceği bir belge olduğunda işe yarar.
Bakım ve onarım tarafında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın bakım usul ve esasları yol gösterir. Belge 36 kV seviyesine kadar kuvvetli akım tesislerindeki asgari bakımı kapsar; bakımdan önce tespit yapılmasını, gereken donanım ve malzemenin hazırlanmasını ister ve bir teçhizatın kendine özgü bakım talimatı varsa ona da uyulacağını belirtir. Bu belge işyeri talimatını düzenlemez; ama aynı mantıkla talimata cihazların üretici talimatlarını eklemek yararlı olur.
Periyodik kontrol elektrik risklerini nasıl görünür kılar?
Periyodik kontrol, tesisatın belirli bir andaki durumunu yetkili bir kişinin değerlendirmesiyle kayda geçirir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın 2025 değişiklik duyurusuna göre bu kontrol Ek-III tablolarındaki ekipmanlar için yetkili kişilerce yapılır; elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarında tesisat projesine de bakılır. İş güvenliği açısından bu kontrolün değeri, riskleri yazılı bir listeye dönüştürmesidir; kapsamı ve belge farkı elektrik periyodik kontrolü rehberinde anlatılır.
Aynı duyuruda bu kapsamdaki kontrol için işveren ile yetkili kişi arasında, hizmetten en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun bir sözleşmenin düzenlenip karşılıklı onaylanacağı belirtilir. Kontrol raporunda çıkan uygunsuzluklar, elektrik riskinin işyerindeki somut listesidir; bunların nasıl kapatılacağını periyodik kontrol uygunsuzluklarının giderilmesi rehberinde ele aldık. Tesiste trafo varsa trafo periyodik kontrolü ayrı bir başlık olarak izlenir.
Kontrol bir anın fotoğrafıdır; iki kontrol arasında tesisat kullanılmaya ve yıpranmaya devam eder. Bu aralığı işyeri elektrik bakımı ve bakımı yazıya döken bir elektrik bakım sözleşmesi doldurur. İşletmeler için elektrik bakımı hakkında bilgi ve teklif için periyodik bakım ve kontrol sayfasına bakabilirsiniz.
Elektrik işini kimin yaptığı riski nasıl değiştirir?
ETKB'nin bakım belgesi, bakımın gerekli eğitimleri almış ve yapacağı işle ilgili sertifikalara sahip personelce yapılacağını belirtir. Her eğitim her gerilim seviyesi ve her iş türü için geçerli değildir; işyerine gelen ekibin o işe uygun belgesini sorun ve belgeyi sahadaki kişiyle eşleştirin.
Dışarıdan bir ekip çalışırken risk yalnız o ekibi değil, aynı alanda çalışan herkesi ilgilendirir. Çalışma alanının nasıl ayrılacağı, hangi bölümün ne zaman enerjisiz kalacağı ve işletme personelinin nereden uzak duracağı iş başlamadan konuşulur. Bu konuşmanın yazılı olması, vardiya değişiminde bilginin kaybolma ihtimalini azaltır.
Enerjisiz sanılan bir devre neden tehlikelidir?
Bir şalteri indirmek, her durumda o hattın enerjisiz kaldığı anlamına gelmez. Şebeke ile jeneratör arasında transfer olan ya da UPS'ten beslenen işletmelerde kaynakların nasıl devreye girdiği, kilitleme ve geri dönüş sırası kullanılan sisteme ve projeye göre değişir. Bu yüzden enerjisizlik ancak yetkili ekibin ölçümüyle doğrulanır.
Etiketsiz bir panoda yanlış şalteri indirmek de benzer bir tehlike doğurur: çalışılan hat enerjili kalırken başka bir bölüm karanlıkta kalabilir. Pano etiketlemesi bu nedenle işletme kolaylığının ve güvenli çalışmanın parçasıdır. Sayaç da çalışanın dokunmayacağı yerlerdendir; dağıtım şirketinin mührü ve denetimi altındadır. AYEDAŞ'ın sayaç açıklamalarında sayaç değişimi sonrası sorunlarda bile güvenlik için sayaca müdahale edilmemesi gerektiği belirtilir.
Gözlem tarafında ise çalışanın her gün güvenle yapabileceği basit kontroller vardır. Aşağıdaki liste bu gözlemleri bir arada toplar.
- Pano önünün eşya, stok ya da dolapla kapatılmadığını kontrol edin.
- Prizde ya da fişte erime, kararma ya da duman görünmüyorsa cihazı kapatıp fişini çekin; hasarlı priz ve kabloyu kullanmayın, bildirin.
- Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın; ısınan priz ya da hafif yanık kokusu fark ettiğinizde o hattı kullanmayı bırakıp bildirin.
- TEST düğmesine basıldıysa tarihi ve sonucu not edin; kaçak akım rölesi açmadıysa bunu bildirime yazın.
- Uzatma kablolarını kalıcı tesisatın yerine kullanmayın.
Sık sorulan sorular
Kaçak akım rölesi işyerindeki bütün elektrik risklerini karşılar mı?
Karşılamaz. Kaçak akım rölesi kaçakta açarak çarpma riskini azaltan bir korumadır; kısa devre ve aşırı yükte devreyi açmak sigortanın ya da devre kesicinin görevidir. Gevşek bir bağlantının yavaş yavaş ısınması ise her durumda bu korumalardan birini attırmaz. Bu yüzden koruma elemanları düzenli bakım ve kontrolle birlikte düşünülür.
Uzatma kablosu ve çoklu priz işyerinde neden risk oluşturur?
Kalıcı tesisatın yerine kullanıldıklarında ezilme, ısınma ve aşırı yük riski büyür. Örneğin etiketinde 2000 W yazan iki cihaz aynı çoklu prizden 230 V'ta toplam yaklaşık 17,4 A çeker (I = P / U); bu değer çoklu prizin ve hattın etiketindeki sınırı aşabilir. Sürekli kullanılan cihazlar için ayrı priz ya da hat planlanır.
Uygunsuzluk giderilene kadar çalışanlar ne yapmalı?
Rapordaki maddenin hangi panoya, prize ya da cihaza ait olduğunu ilgili çalışanlara duyurun. Giderilene kadar o noktada çalışanın rolü yine gözlem ve bildirimdir. Hasarlı bir bölüm varsa önünü boş tutun ve kullanımı konusunda sorumlu kişinin kararını bekleyin; onarım işi eğitimli ekibe kalır.
Elektrik işlerinde iş güvenliği talimatı her işyerinde aynı mıdır?
Aynı olmaz. Talimat işyerinin tesisine, kullanılan cihazlara ve çalışma ortamına göre değişir; bir ofisle bir atölyenin elektrik riskleri farklıdır. Hazır bir şablonu olduğu gibi kullanmak yerine kendi panolarınızı, ıslak alanlarınızı ve varsa jeneratör ya da UPS gibi ikinci enerji kaynaklarınızı tek tek yazın.
Kaynaklar
Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı
Masal Elektrik hakkında