Elektrik arıza belirtileri: hangi işaret neyi anlatır?

Kısa cevap

Elektrik arıza belirtileri; atan sigorta ya da kaçak akım rölesi, ısınan priz, yanık kokusu, titreyen ışık ve kısmi kesinti gibi işaretlerdir. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın; diğer belirtilerde kullanımı durdurun. Her belirti olası bir nedeni düşündürür, teşhisi ise yerinde kontrol ve ölçüm koyar.

Isınan, kararan ya da çıtırdayan bir prizi veya anahtarı kullanmayı bırakın; kapağını açmayın.
Sigortayı büyütmek ya da kaçak akım rölesini köprülemek belirtiyi susturur, nedeni ortadan kaldırmaz.
Belirtinin geçmesi arızanın geçtiği anlamına gelmez; gevşek bir bağlantı sessizce ısınmayı sürdürebilir.
Ustaya ne gördüğünüzü, ne zaman olduğunu ve o anda hangi cihazların çalıştığını anlatmak teşhisi hızlandırır.

Elektrik arıza belirtileri neden tek başına teşhis koymaz?

Belirti, tesisatta ya da bir cihazda bir şeylerin yolunda gitmediğini size gösteren işarettir: atan bir koruma, ısınan bir yüzey, alışılmadık bir koku ya da ses. Arıza ise bu işaretin arkasındaki asıl nedendir ve göründüğü yerde olmayabilir. Bir odadaki prizin ısınması, o prize giden hattaki bir bağlantıdan da kaynaklanabilir, prize takılı cihazdan da.

Aşağıda her belirti grubunun ilk güvenli adımını ve ayrıntılı rehberini bulacaksınız. Konunun bütününü görmek isterseniz Masal Elektrik'in elektrik rehberi bütün başlıkları bir arada toplar.

Belirtiyi anlatırken RCD, PE ya da nötr gibi terimlerle karşılaşabilirsiniz. Bunların kısa tanımlarını elektrik terimleri sözlüğünde bulabilir, ustayla aynı dili konuşarak yanlış anlaşılmanın önüne geçebilirsiniz.

Hangi belirti hangi olası nedeni düşündürür?

Aşağıdaki tablo, belirtileri ilk bakışta ayırmanız için bir başlangıç noktasıdır. Olası nedenler kesin teşhis değildir; aynı işaret birden fazla nedenden doğabilir. İlk güvenli adım sütunu ise kapak açmadan, bağlantıya dokunmadan yapabileceklerinizle sınırlıdır.

Belirti	Olası neden (kesin değil)	İlk güvenli adım
Yanık kokusu, duman ya da kıvılcım	Aşırı ısınan bağlantı, hasarlı yalıtım, arızalı cihaz	Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın. Bunlar yoksa kullanımı bırakın; duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız ilgili sigortayı indirin.
Isınan priz, fiş ya da anahtar	Gevşek bağlantı, prize fazla yük binmesi	O prizi kullanmayı bırakın; duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız ilgili sigortayı indirin.
Sigortanın tekrar tekrar atması	Aşırı yük ya da kısa devre	Sigortayı büyütmeyin; hangi cihazlar çalışırken attığını not edin
Kaçak akım rölesinin açması	Bir hatta ya da cihazda kaçak akım	Koku, ısınma, duman ya da kararma yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız bir kez kaldırın; yeniden atarsa ikinci kez kaldırmayın, ustaya bildirin. Bağlı cihazları not edin.
Tek odada ya da tek hatta elektrik yok	O hattın koruması, gevşek bağlantı ya da hattın başka bir bölümü	Panoya güvenle ulaşabiliyorsanız inmiş bir kol olup olmadığına bakın; kapağı ya da bağlantıları açmayın.
Bütün evde ya da binada elektrik yok	Şebeke kesintisi ya da ana koruma	Komşularınızda ve dağıtım şirketinin kesinti kanalında durumu kontrol edin
Işıkların titremesi ya da beklenmedik parlaması	Gevşek bağlantı, gerilim sorunu, armatür arızası	Etkilenen cihazları kapatın; birden fazla odada oluyorsa uzmana bildirin
Metal yüzeye dokununca karıncalanma	Kaçak akım, topraklama sorunu	Cihaza bir daha dokunmayın; duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız ilgili sigortayı indirin.

Hangi belirtide kullanımı hemen durdurmalısınız?

Koku, duman, kıvılcım, çıtırtı ve fark edilir biçimde ısınan ya da renk değiştiren yüzeyler beklemeye gelmeyen işaretlerdir. Bunlar bir bağlantının ya da yalıtımın aşırı ısındığını düşündürür ve kullanım sürdükçe durum kötüleşebilir. ABD tüketici güvenliği kurumunun hazırladığı CPSC ev elektrik güvenliği kontrol listesi de gevşek bir bağlantının akım taşırken ısındığını açıkça belirtir.

Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız yapabileceğiniz şey ilgili sigortayı indirip o noktayı kullanmamaktır; bağlantıyı bulmak ya da onarmak değildir. İngiltere HSE'nin elektrik güvenliği açıklamasına göre enerjili ekipman üzerinde çalışmak hiçbir zaman tam güvenli değildir. Evde kendi başınıza neyi yapıp neyi bırakmanız gerektiğini evde elektrik işlerinde güvenli kullanıcı sınırını anlatan sayfada ayrıntılı bulabilirsiniz.

Sigorta ya da kaçak akım rölesi atıyorsa ne düşünmelisiniz?

Panodaki koruma elemanlarının açması başlı başına bir arıza değil, korumanın işini yaptığının işaretidir. Asıl soru hangi elemanın attığı ve neden attığıdır; çünkü sigorta ile kaçak akım rölesi farklı şeylere tepki verir. Panodaki parçaların adını ve yerini bilmiyorsanız elektrik panosunun bölümlerini anlatan sayfa iyi bir başlangıçtır.

Sigorta atması aşırı akımı gösterir

Devre kesici ya da halk arasındaki adıyla sigorta, hattan geçen akım sigortanın kendi değerini aştığında açar; kabloyu ise ancak değeri kabloya uygunsa korur. Açmanın nedeni aşırı yük ya da kısa devre olabilir. Aynı anda çalışan cihazların toplamı ile hattın taşıyabileceği yükü kıyaslamak için watt, amper ve volt hesabını anlatan sayfaya bakabilirsiniz. Nedenleri tek tek ayıran ayrıntılı anlatım sigorta atma nedenleri rehberindedir.

Sigortayı daha büyük bir değerle değiştirmek çözüm değildir. Schneider Electric'in konut periyodik kontrol sayfası, iletken kesitine uygun olmayan aşırı akım korumasını tehlike nedenleri arasında sayar. Evinize yeni bir büyük yük eklediyseniz, örneğin evde elektrikli araç şarjı için ünite kurduysanız, hattın ve korumanın bu yüke göre planlanıp planlanmadığını ustaya sorun.

Kaçak akım rölesi neden açar?

Kaçak akım rölesi (RCD), hattan giden ve dönen akım arasındaki farkı izler; Schneider Electric'in kaçak akım cihazlarını anlatan sayfası bu farkı artık akım olarak tanımlar. Kaçak akım rölesi açtıysa bir hattan ya da cihazdan akımın bir kısmı olması gereken yol dışında akıyor olabilir. Kısa devre ve aşırı yük ise sigortanın ya da devre kesicinin konusudur.

Belirti listesinde kaçak akım rölesinin açması ayrı bir yer tutar, çünkü burada sizin de güvenle yapabileceğiniz iki basit işlem vardır. İlki atmış kolu yeniden kurmaktır. Koku, ısınma, duman ya da kararma yoksa ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız bir kez kaldırın; yeniden atarsa ikinci kez kaldırmayın, ustaya bildirin. Kol yukarıda kalırsa bu kez hangi odada, hangi cihaz açıldığında yeniden indiğini izleyin; bu gözlem, kaçağı arayacak ustaya hattı ya da cihazı ayırmada yol gösterir.

İkinci işlem, aylardır hiç atmamış bir kaçak akım rölesinin bir kaçakta gerçekten tepki verip vermeyeceğini merak ettiğinizde işe yarar; hiç atmaması her zaman tesisatın kusursuz olduğu anlamına gelmez. Kaçak akım rölesi yukarıdayken ve panoya güvenle ulaşabiliyorsanız açık cihazları kapatıp TEST'e bir kez basın; açmazsa tekrar denemeyin, ustaya bildirin. Düğmeye basıldığında açmaması tek başına cihazın bozuk olduğunu göstermez, nedeni yerinde değerlendirilir. Hangi tür kaçak akım rölesinin nerede kullanıldığını kaçak akım rölesinin çalışma ilkesi üzerine hazırladığımız sayfa ayrıntılı anlatır.

Elektrik tamamen ya da kısmen kesildiğinde nereden başlamalı?

Kesintinin kapsamı ilk ipucudur. Yalnız bir oda ya da bir hat etkilendiyse sorunu önce binanın içinde aramak mantıklıdır; bütün daire, bütün bina ya da sokak etkilendiyse şebeke tarafı akla gelir. Yine de tek bir odadaki kesinti her zaman o odaya ait tek bir sigortanın arızası değildir: Schneider Electric'in konut devreleri sayfası, devrelerin doğru ayrılmasının hizmet sürekliliğini desteklediğini anlatır, ama aynı odada birden fazla hat bulunabilir.

Şebeke kaynaklı bir kesintiyi kime bildireceğiniz dağıtım bölgesine göre değişir. İstanbul'un Anadolu yakasını kapsayan Ayedaş bölgesi için Enerjisa'nın dağıtım hizmetleri sayfası, planlı kesinti sorgulama ile anlık arıza bildirimini ayrı kanallar olarak sunar. Hangi durumda dağıtım şirketini, hangisinde elektrikçiyi aramanız gerektiğini kesintide 186 ile elektrikçi arasındaki ayrımı anlatan sayfada; abonelik ve bağlantı başvurularını ise BEDAŞ ve AYEDAŞ işlemlerini anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Priz, anahtar ve kablolarda hangi işaretler arızayı düşündürür?

Prizde kararma ya da erime izi, fişin gevşek oturması, anahtarı açıp kapatırken çıtırtı ve dokununca ılık gelen kapaklar bağlantı noktasına işaret eden belirtilerdir. Bunların hangisinin prizden, hangisinin hattan kaynaklandığını ayırmayı priz ve anahtar arızalarını ele alan rehber anlatır.

Topraklı görünen bir priz, prizin gerçekten koruyucu iletkene ve ana topraklama noktasına bağlı olduğunu kanıtlamaz; bunu yalnız uzman kontrolü gösterir. Metal kasalı bir cihazda karıncalanma hissediyorsanız konu hem kaçak akım hem de koruyucu iletkenin sürekliliğidir; ayrıntısı topraklamanın ne işe yaradığını anlatan sayfadadır.

Uzatma kablosu ve çoklu priz de belirti kaynağı olabilir. Kalıcı olarak uzatma kablosuyla çalışan bir cihaz, ihtiyaç olan yerde sabit bir priz olmadığını gösterir. Çoklu prizin her zaman aşırı gerilim koruması taşımadığını da bilin: Eaton'ın çoklu priz seçim rehberi, sıradan çoklu prizlerin aşırı gerilime ve hat gürültüsüne karşı koruma sağlamadığını belirtir.

Işıklar titriyor ya da cihazlar bozuluyorsa ne olabilir?

Tek bir lambanın titremesi lambadan, armatürden ya da o armatüre giden bağlantıdan kaynaklanabilir. Aynı anda birden fazla odada ışıkların parlaması ya da sönükleşmesi, birkaç cihazın birlikte bozulması ise gerilim sorununu düşündürür. Schneider Electric'in aşırı gerilim tanımları sayfası, nötr iletkeninin kopmasını şebeke frekansında aşırı gerilime yol açabilen arızalar arasında sayar; yine de her dalgalanma nötr kopması değildir.

Bu tür belirtilerde etkilenen cihazları kapatmak ve durumu birden fazla odada görüyorsanız hemen uzmana bildirmek doğru yoldur. Kesintiye ya da dalgalanmaya duyarlı cihazlarınız varsa bunları besleyecek bir sistemi kesintisiz güç kaynağı (UPS) üzerine hazırladığımız sayfa anlatır. Sorun arıza değil de yetersiz ya da göz yoran ışıksa çözümü onarımda değil, aydınlatma planlamasında aramak gerekir.

Belirti yokken tesisat güvenli sayılabilir mi?

Belirtinin olmaması tesisatın sağlıklı olduğunu kanıtlamaz. CPSC'nin alüminyum tesisat onarım yayını, incelenen eski ve küçük kesitli alüminyum konut bağlantılarının önceden hiçbir işaret vermeden bozulup ısınabildiğini aktarır. Bu bulgu ABD konutlarına aittir, ama sessiz kalan bir bağlantının da sorun çıkarabileceğini gösterir.

Yaşlanan tesisatta gevşek bağlantılar, yaşlanmış yalıtım ve kırık parçalar birlikte değerlendirilir; tek başına bina yaşı hüküm için yetmez. Yenileme kararının hangi işaretlere dayandığını elektrik tesisatı yenileme rehberinde, düzenli kontrolün kapsamını ve belgesini elektrik periyodik kontrolü sayfasında bulabilirsiniz. Kendi gözünüzle yapabileceğiniz kontroller için evde elektrik güvenliği kontrol listesi hazır bir başlangıç sunar.

İşletmelerde ve özel sistemlerde arıza işaretleri nasıl ayrılır?

İşletmelerde belirti her zaman bir priz ya da sigortada görünmez. Bir pompanın ya da fanın çalışmaması, motorun beslemesinden, kumandasından ya da sargısından kaynaklanabilir; bu ayrımı motor arızalarında besleme, kumanda ve sargı kontrollerini anlatan sayfa açıklar. Faturada reaktif bedel görülmesi ise priz ya da sigortada görünmeyen bir işarettir ve kompanzasyon sistemlerinin işleyişi üzerinden okunur.

İnternet, telefon ya da kamera hattındaki kesinti güç tesisatından ayrı yürüyen data ve telefon gibi zayıf akım altyapılarına aittir. Çatıda güneş enerjisi sistemi bulunan yapılarda üretimdeki değişim, sistemin projesi ve kurulum aşamalarıyla birlikte değerlendirilir; bu aşamaları çatı GES kurulumu rehberi anlatır. Otel, AVM ya da fabrikada şarj noktalarının ortak altyapıyı nasıl etkilediği ise ticari şarj istasyonu altyapısı başlığında ayrıca ele alınır.

Tekrarlayan arızalar bir noktadan sonra parça değişimi değil, kapsamlı bir yenileme ya da ek tesisat ihtiyacına dönüşebilir. Böyle bir işin keşifle nasıl tanımlandığını elektrik taahhüt keşfi ve kapsamı sayfası adım adım anlatır.

Belirtiyi ustaya nasıl aktarmalı?

Belirtiyi doğru anlatmak, ustanın nereden başlayacağını belirler. Çağırmadan önce hangi bilgileri toplayıp neyi hazır edeceğinizi elektrikçiyi çağırmadan önce yapılacaklar rehberi ayrıntılı anlatır; burada belirtiye özgü kısa bir liste yeterlidir. Masal Elektrik 1994'ten beri İstanbul'da servis veriyor. Arıza tespiti ve onarımı hakkında bilgi ve teklif için elektrik arıza servisi sayfasına bakabilirsiniz; gerçek işlerin örneklerini işlerimiz sayfasında görebilirsiniz.

Hizmet verdiğimiz ilçeleri seçili servis bölgelerimiz sayfasında bulabilirsiniz. Hangi ustayla çalışırsanız çalışın, kapsamı, yapılacak testleri ve teslim bilgisini nasıl soracağınızı elektrikçi seçerken sorulacak soruları derleyen sayfa anlatır.

Hangi koruma attı: tek bir sigorta mı, kaçak akım rölesi mi, ana şalter mi?
Belirti ne zaman başladı, sürekli mi yoksa belirli bir cihaz çalışınca mı oluyor?
Etkilenen yer tek bir priz mi, bir oda mı, bütün daire mi, bütün bina mı?
Koku, ses, renk değişimi ya da ısınma fark ettiniz mi, nerede?

Sık sorulan sorular

Prizden yanık kokusu geliyor ama her şey çalışıyor, kullanmaya devam edebilir miyim?

Hayır. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu varsa uzaklaşın ve 112'yi arayın. Cihazların çalışması bağlantının sağlam olduğunu göstermez; koku, ısınan bir temas noktasının ya da yalıtımın işareti olabilir. Duman, alev ya da yoğun yanık kokusu yoksa prizi kullanmayı bırakın; panoya güvenle ulaşabiliyorsanız o hattın sigortasını indirin ve uzman kontrolünü bekleyin.

Kaçak akım rölesi attı ve kaldırınca hemen yeniden atıyor, ne yapmalıyım?

Bir kez kaldırdığınız kaçak akım rölesi yeniden atıyorsa ikinci kez kaldırmayın, ustaya bildirin; elle yukarıda tutmaya da çalışmayın. O sırada prize takılı cihazları ve hangi odaların etkilendiğini not edin. Kaçağın bir cihazda mı yoksa hatta mı olduğunu ayırmak ölçüm gerektirir; kaçak akım rölesini test etmeden değiştirmek de doğru bir karar değildir.

Bütün binada elektrik yoksa elektrikçi çağırmak gerekir mi?

Komşularınızda ve sokakta da elektrik yoksa kesinti şebeke tarafında olabilir ve bölgenizdeki dağıtım şirketinin konusudur. Yalnız sizin dairenizde ya da yalnız sizin binanızda kesinti varsa iç tesisat ya da ana koruma akla gelir; bu durumda elektrikçi değerlendirmesi gerekir.

Isınma ya da çıtırtı kendiliğinden geçtiyse arıza da geçmiş sayılır mı?

Sayılmaz. Gevşek bir bağlantı yük azaldığında sessizleşebilir ve yük arttığında yeniden ısınabilir. Belirtiyi bir kez görmüşseniz yerini ve zamanını not edin; bağlantının durumunu yalnız yerinde kontrol gösterir.

Sigorta sürekli atıyor diye daha yüksek amperli sigorta taktırabilir miyim?

Bu, korumayı hattın taşıyabileceğinden fazlasına izin verecek hâle getirir. Sigortanın değeri kablonun kesitine ve hattın kullanımına göre seçilir; atma sorunu varsa önce yükün ve hattın durumu incelenir, gerekirse hat ayrılır ya da yenilenir.

Kaynaklar

Gökhan Ateşalp

Masal Elektrik · Bu rehberin yazarı

Masal Elektrik hakkında